Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 23/3 tuyên bố đang đàm phán "tốt đẹp, hiệu quả" với Tehran và yêu cầu Lầu Năm Góc hoãn mọi đòn tấn công quân sự nhằm vào các nhà máy điện và cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran trong thời hạn 5 ngày để tạo điều kiện cho các cuộc trao đổi. Điều này đồng nghĩa tối hậu thư 48 giờ, được ông Trump đưa ra hôm 21/3 để Iran mở lại eo biển Hormuz, đã bị hủy.

Mặc dù Iran bác bỏ, nói rằng không có cuộc đàm phán chính thức nào với Mỹ, tuyên bố của ông Trump đã giúp Iran tránh được nguy cơ quân đội Mỹ tiến hành một chiến dịch không kích quy mô lớn nhắm vào lưới điện nước này.

Iran phụ thuộc chủ yếu vào các nhà máy nhiệt điện, nơi tạo ra hơn 95% lượng điện năng cung cấp cho khoảng 40,6 triệu người sử dụng, trong đó có 32,3 triệu hộ gia đình, theo Bộ Năng lượng Iran.

Có khoảng 130 nhà máy nhiệt điện trên khắp cả nước với tổng công suất 78.000 MW. Trong số đó, khoảng 20 nhà máy có công suất trên 1.000 MW và ba nhà máy trên 2.000 MW.

Một nhà máy điện ở Iran. Ảnh: Iran International

Dù số liệu chính thức cho thấy thủy điện chiếm 13,4% tổng công suất phát điện của Iran, con số thực tế chỉ dưới 5%, bởi mực nước ở các hồ chứa nước này đang cạn kiệt do tình trạng hạn hán kéo dài.

Hamed Seyrfianpour, quyền phó giám đốc Công ty Cổ phần Nhà máy Nhiệt điện (TPPH), cho biết Iran hiện nằm trong số 10 quốc gia có công suất nhiệt điện lớn nhất thế giới.

Cơ sở nhiệt điện lớn nhất Iran là nhà máy điện Damavand, với công suất khoảng 2.900 MW. Còn được gọi là nhà máy Pakdasht, cơ sở này được xây dựng trên khu đất rộng khoảng 200 ha, cách trung tâm thủ đô Tehran khoảng 50 km về phía đông. Chi phí xây dựng nhà máy xấp xỉ 2 tỷ USD.

Nhà máy điện Neka (Behshahr), cũng rộng khoảng 200 ha, nằm dọc theo Biển Caspi thuộc tỉnh Mazandaran và có công suất khoảng 2.200 MW.

Nhà máy điện Rajaei, nằm dọc theo tuyến đường Karaj-Qazvin, có công suất khoảng 2.000 MW điện và trải rộng trên diện tích khoảng 350 ha.

5 nhà máy chính xung quanh Tehran, gồm Damavand, Rajaei, Montazer Ghaem, Roudshour (Rudshur) và Mofatteh, đóng vai trò trung tâm trong việc cung cấp điện.

Ngay trong lòng thủ đô Iran, các nhà máy nhỏ hơn như Besat, Rey, Tarasht và Parand hoạt động với công suất thấp hơn nhiều. Lớn nhất trong số đó là Parand với khoảng 950 MW, trong khi Besat có công suất 250 MW và Tarasht chỉ có 50 MW.

Những nhà máy điện Iran có công suất trên 1.000 MW. Đồ họa: Iran International

Khó tấn công, tác động hạn chế

Mặc dù ông Trump từng đe dọa sẽ xóa sổ các nhà máy điện của Iran, đây không phải là những mục tiêu dễ dàng. Một cơ sở như Damavand, với nhiều tháp làm mát và các đơn vị vận hành nằm rải rác, sẽ chỉ bị tê liệt hoàn toàn sau một hoặc nhiều cuộc tấn công trên diện rộng. Ngay cả khi nhà máy này ngừng hoạt động, tác động đối với lưới điện quốc gia Iran vẫn sẽ ở mức hạn chế.

Việc phá hủy hoàn toàn Damavand chỉ làm mất đi 3,7% tổng công suất phát điện của Iran. Nước này có thể bù đắp một phần tổn thất đó bằng cách ngừng xuất khẩu khoảng 400 MW điện ra nước ngoài, trong đó có Iraq.

Hệ thống điện của Iran không tập trung tại một vài địa điểm. Mạng lưới truyền tải và truyền tải phụ kéo dài khoảng 133.000 km. Nếu tính cả các đường dây đô thị và nông thôn, tổng chiều dài hệ thống truyền tải điện Iran vượt quá 1,3 triệu km.

Hệ thống được hỗ trợ bởi 857.000 máy biến áp và ước tính khoảng 2.000-5.000 trạm biến áp quy mô lớn và trung bình trên toàn quốc. Các cuộc tấn công vào trạm biến áp có thể gây ra tình trạng mất điện cục bộ tạm thời, nhưng chúng có thể được thay thế tương đối nhanh chóng.

Với quy mô và sự phân tán của mạng lưới điện, việc nhắm mục tiêu vào một hoặc vài nhà máy điện khó có khả năng gây ra tình trạng mất điện toàn quốc, theo giới quan sát.

"Một cuộc tấn công vào các nhà máy điện sẽ phản tác dụng. Nó sẽ khiến nhiều người đứng về phía bảo vệ đất nước hơn", Mohsen Borhani, luật sư tại Tehran, cho biết.

Đáp trả lời đe dọa trong tối hậu thư của ông Trump, lực lượng vũ trang Iran tuyên bố nếu các nhà máy điện của họ bị tấn công, tất cả cơ sở hạ tầng năng lượng, công nghệ thông tin và khử muối khắp Trung Đông đều sẽ bị nhắm mục tiêu. Nếu điều này xảy ra, vùng Vịnh, nơi phụ thuộc lớn vào các nhà máy khử muối để lọc nước uống từ nước biển, có thể đối mặt thảm họa nhân đạo nghiêm trọng.

Hãng tin Mehr thân cận với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã công bố bản đồ hiển thị các nhà máy điện ở khu vực, trong đó có Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Arab Saudi, Qatar và Kuwait, với thông điệp: "Hãy chuẩn bị nói lời tạm biệt với điện!".

Điện năng giúp những thành phố sa mạc hào nhoáng ở vùng Vịnh có thể duy trì cuộc sống. Đây cũng là nguồn năng lượng vận hành các nhà máy khử mặn cung cấp 100% nước uống cho hàng triệu người dân tại Bahrain và Qatar, 80% nhu cầu nước uống tại UAE và 50% tại Arab Saudi. Thiếu điện, các nhà máy khử mặn tối quan trọng này không thể hoạt động.

Một số nguồn tin cho hay các nước vùng Vịnh đã tìm cách thuyết phục ông Trump rút lại lời đe dọa nhắm vào lưới điện Iran, do lo ngại nguy cơ đòn đáp trả của IRGC có thể cắt đứt nguồn cung nước, "mạch sống" của hàng triệu dân trong khu vực.