Dầu mỏ là một hàng hóa chiến lược. Những thay đổi then chốt trên các thị trường dầu mỏ có thể có một tác động đến các mối quan hệ chính trị và an ninh giữa các nước sản xuất và các nước tiêu thụ. Trong bản nghiên cứu “Triển vọng Năng lượng”, British Petroleum kết luận rằng Mỹ đang trên đường tiến tới đạt được khả năng tự cung tự cấp năng lượng, trong khi sự phụ thuộc vào nhập khẩu ở châu Âu, Trung Quốc và Ấn Độ sẽ tăng lên. Châu Á sẽ trở thành khu vực nhập khẩu năng lượng vượt trội. Nga sẽ vẫn là nước xuất khẩu năng lượng hàng đầu, và châu Phi sẽ trở thành một nhà cung ứng ngày càng quan trọng. Trong khi sẽ vẫn là một bên tham gia then chốt về năng lượng, Trung Đông có thể chứng kiến lượng xuất khẩu tương đối ổn định. Những dự đoán này có thể sẽ định hình các mối quan hệ địa chính trị giữa các nước sản xuất và các nước tiêu thụ trong tương lai.

Nhiều nhà phân tích đánh giá rằng sự sụt giảm của giá dầu là một biểu hiện khác của những lực lượng cầm lái ngầm của hệ thống tư bản thế giới đối với sự suy thoái kinh tế, sự gia tăng các cuộc xung đột giữa các đế quốc và cuối cùng là chiến tranh.

Theo Nhật báo Phố Wall (ngày 8/12), vấn đề giá dầu giảm sẽ mang lại lợi ích đối với chiến lược của Mỹ trên khắp toàn cầu như thế nào tuy không rõ rệt nhưng có vẻ rất hấp dẫn. Các quốc gia bị tác động mạnh nhất bởi giá dầu giảm nằm trong danh sách các nước “bất hảo” của Mỹ - từ Iran, Syria cho tới Nga và Venezuela. Giá dầu thấp hơn có tác dụng gia tăng hiệu quả của các lệnh trừng phạt từ Mỹ. Trong khi đó, rất nhiều nước trong danh sách “hữu hảo” của Mỹ lại được hưởng lợi, trong đó có Jordan, Ai Cập, Israel và Nhật Bản.

Quan hệ truyền thống Mỹ với Trung Đông thay đổi chất

Kể từ giữa thế kỷ trước, nhiều nhà phân tích đã lập luận rằng các mối quan hệ của phương Tây, đặc biệt là Mỹ, với Trung Đông phần lớn được thúc đẩy bởi thỏa thuận “dầu mỏ đổi lấy an ninh”, nghĩa là các nước sản xuất của Trung Đông, dẫn đầu là Saudi Arabia, sẽ cung cấp các nguồn cung dầu mỏ liên tục cho châu Âu và Mỹ với mức giá phải chăng. Đổi lại, các cường quốc phương Tây sẽ đảm bảo an ninh cho họ. Trong những năm gần đây, các nguyên tắc cơ bản của thỏa thuận này đã thay đổi. Mỹ đang trở nên ít bị phụ thuộc hơn vào các nguồn cung từ Trung Đông và các nơi khác. Hiện giờ, phần lớn lượng nhập khẩu của Mỹ đến từ Tây bán cầu. Trong khi đó, các nền kinh tế lớn của châu Á (Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc) đang ngày càng phụ thuộc vào dầu mỏ của Trung Đông.

Trong hai thập kỷ vừa qua, các quan hệ kinh tế và thương mại rộng hơn giữa Trung Đông và Đông Á đã phát triển nhanh và trở nên sâu sắc hơn các mối quan hệ giữa Trung Đông và các cường quốc phương Tây. Khối lượng thương mại và đầu tư đang mở rộng cho phép dự đoán không sớm thì muộn, các cường quốc châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, sẽ có thể đảm nhận trách nhiệm bảo vệ các tuyến đường biển và hoạt động vận chuyển dầu mỏ từ vùng Vịnh đến Đông Á.

Các nước sản xuất của Trung Đông đã phản ứng trước sự sụt giảm mạnh của giá dầu theo nhiều cách khác nhau. Thay vì ngừng sản xuất, Saudi Arabia, Các Tiểu Vương quốc Arập Thống nhất (UAE) và Iran không giảm sản lượng dầu xuất khẩu. UAE gần đây đã cho phép chấm dứt một số nhượng bộ đã có từ lâu đối với các công ty dầu mỏ lớn của phương Tây và đang cân nhắc thay thế một số công ty này bằng các đối tác đến từ châu Á. Quỹ đầu tư Qatar Investment Authority (QIA) đã thông báo các kế hoạch đầu tư trị giá 15 tỷ USD khắp châu Á trong quan hệ đối tác với Tập đoàn Citic Group của Trung Quốc.

Tuy nhiên, không nên đánh giá quá cao những phản ứng gần đây này của các nước sản xuất dầu mỏ. Các quỹ dầu mỏ sẽ không quay lưng lại với châu Âu. Châu lục này vẫn là điểm đến chính của đầu tư từ vùng Vịnh Ba Tư và các nơi khác. Các công ty dầu mỏ của phương Tây có các công nghệ tiên tiến nhất trong thăm dò và phát triển dầu mỏ, sẽ tiếp tục đóng một vai trò to lớn trong lĩnh vực dầu mỏ ở Trung Đông. Điểm cốt yếu là thị trường dầu mỏ là một thị trường toàn cầu mà ở đó sự gián đoạn ở bất cứ đâu cũng tác động đến giá dầu ở mọi nơi. Sự hợp tác kinh tế và chiến lược có từ lâu giữa các cường quốc phương Tây và các nước sản xuất Trung Đông có thể tiếp tục tồn tại sau sự sụt giảm của giá dầu gần đây.

Một quan chức cấp cao của Mỹ nhận định trên Nhật báo Phố Wall: “Tác động kép với Nga sẽ rất nghiêm trọng, và chúng ta đã thấy Nga phải giảm dự báo tăng trưởng, và Nga có thể rơi vào suy thoái”. Quan chức này cũng nhận định rằng chắc chắn Nga sẽ phải có sự thỏa hiệp về vấn đề Ukraine. Trong khi đó, Iran cũng trong tình thế khó khăn tương tự, và từ quan điểm của Mỹ thì rất đúng lúc. Chính quyền Obama có thể có 3 tháng để ép Iran ký vào một thỏa thuận dài hạn về chương trình hạt nhân của nước này. Thêm vào đó, áp lực kinh tế thêm này sẽ giúp Nhà Trắng thuyết phục được Quốc hội Mỹ không nhất thiết phải áp đặt thêm các lệnh trừng phạt kinh tế với Iran, vấn đề làm cho chính quyền Obama lo ngại sẽ hủy hoại các cuộc đàm phán với Tehran.

Các đồng minh của Iran tại Trung Đông cũng bị tác động bởi giá dầu giảm. Syria phụ thuộc cả vào nguồn thu khiêm tốn từ dầu mỏ của mình cũng như từ sự hỗ trợ của Iran. Số tiền thu được từ dầu khí cũng là nguồn tài chính của Hezbollah. Lực lượng khủng bố Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) cũng có nguồn tài chính một phần thu được từ lượng dầu mỏ đánh cắp từ Syria và bán trên thị trường chợ đen. Giá trị thu được từ nguồn dầu mỏ vốn đã thấp, giờ lại càng thấp hơn. Trong khi đó, các quốc gia tại Trung Đông mà Mỹ hy vọng sẽ bình ổn, chẳng hạn như Ai Cập, Jordan, Lebanon, đều thở phào nhẹ nhõm. Điều đáng lo ngại duy nhất đối với Mỹ có lẽ là sự tác động tới nguồn thu từ dầu mỏ của Iraq.

Mất ổn định chính trị và giảm đầu tư vào năng lượng thay thế

Thu nhập từ dầu lửa bị giảm làm tăng nguy cơ bất ổn chính trị tại một số nước xuất khẩu dầu mỏ, không còn khả năng chi cho chính sách xã hội. Đó là trường hợp của Venezuela, Nigeria, Iraq, Iran, Algeria, Libya. Các nước này chỉ đạt được cân đối thu chi ngân sách nếu giá một thùng dầu thô vượt qua mức 100 USD. Những nước nói trên tại cuộc họp ở Vienna, ngày 27/11/2014, muốn giảm sản lượng để đẩy giá dầu lên cao nhưng đã không thành công.

Giá dầu giảm cũng làm giảm lạm phát một cách nhanh chóng. Tình trạng này có thể dẫn đến nguy cơ làm tăng lãi suất thực tế và thoái vốn tại một số quốc gia. Xu hướng chuyển đổi nhiên liệu sẽ gặp khó khăn hơn. Dầu giảm giá kéo theo khí đốt cũng hạ giá có thể làm cho chính phủ một số nước ngừng hoặc giảm đầu tư phát triển các loại nhiên liệu thay thế, gián tiếp ảnh hưởng đến công cuộc đấu tranh chống biến đổi khí hậu.

Theo xaluan