Khi Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio gợi ý thế giới nên tìm kiếm các tuyến hàng hải mới để né eo biển Hormuz đang tắc nghẽn, ông có lẽ không nghĩ tới tuyến đường biển qua Bắc Cực, nơi Trung Quốc đang là nước tiên phong khai phá.

Ngày 15/8, tàu container Dubai Tower của hãng Sea Legend rời cảng Ninh Ba - Chu Sơn ở tỉnh Chiết Giang để tới Felixstowe ở Anh, theo hải trình qua Bắc Cực, men theo bờ biển phía bắc của Nga. Đây là chuyến khai thác hàng tuần đầu tiên của tuyến trong mùa này.

Theo đơn vị vận hành, tuyến đi qua Hành lang Biển Đông Bắc Cực, sau đó đến các cảng lớn của châu Âu như Felixstowe ở Anh, Rotterdam của Hà Lan, Hamburg của Đức và Gdynia ở Ba Lan, khiến triển vọng về một hải trình dài 5.500 km vận chuyển hàng hóa qua Tuyến Biển Bắc (NSR) ngày càng lớn dần.

Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ đều quan tâm đến NSR, nhưng Trung Quốc là nước đi đầu. Từ tháng 9/2025, Sea Legend đã vận hành chuyến thử nghiệm đầu tiên trước khi ra mắt dịch vụ vận tải container định kỳ qua Bắc Cực.

Trong chuyến thử nghiệm này, tàu đã đến cảng Felixstowe sau khoảng 20 ngày, gần bằng một nửa thời gian đi qua kênh đào Suez và nhanh hơn cả tuyến đường sắt vận tải hàng hóa Trung Quốc - châu Âu.

"Tuyến đường này có ưu thế vượt trội về thời gian vận chuyển và độ an toàn của chuỗi cung ứng", Xin Jianning, tổng giám đốc Công ty Logistic Cảng biển Chiết Giang, nói.

Tàu container Dubai Tower của hãng Sea Legend rời cảng Ninh Ba, Trung Quốc để tới cảng Felixstow, Anh hôm 15/8. Ảnh: AFP

Các chuyên gia nhận định tuyến đường này rất lý tưởng cho những mặt hàng nhạy cảm với nhiệt độ, như xe điện, pin lithium và các sản phẩm năng lượng mặt trời, những sản phẩm mà Trung Quốc đang nắm vị thế xuất khẩu hàng đầu thế giới.

Là đơn vị vận chuyển hàng hóa thương mại thường xuyên duy nhất trên hành lang mới, Sea Legend sẽ là phép thử cho tham vọng của Trung Quốc về tuyến thương mại qua Bắc Cực tới châu Âu, theo Jonathan Yerushalmy, nhà bình luận của Guardian.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình lần đầu tiên kêu gọi Bắc Kinh và Moskva hợp tác phát triển các tuyến hàng hải Bắc Cực và xây dựng "Con đường Tơ lụa vùng Cực" hồi năm 2017.

"Bắc Kinh lo ngại rằng nếu bây giờ họ không thiết lập sự hiện diện chiến lược đáng kể ở Bắc Cực, việc đó sẽ trở nên khó khăn hơn trong tương lai", Marc Lanteigne, chuyên gia về địa chính trị cực tại Đại học Bắc Cực Na Uy ở Tromso cho biết.

Chuyến tàu Dubai Tower được xem là bước tiến thương mại lớn nhất tại Bắc Băng Dương kể từ khi một tàu container của Maersk lần đầu tiên hoàn thành hành trình vào năm 2018.

Tuyến Biển Bắc và tuyến qua kênh đào Suez. Đồ họa: Guardian

Trái Đất ấm lên là yếu tố lớn đằng sau tuyến đường mới. Gần 50% lượng băng mùa hè ở vùng Bắc Cực đã tan chảy trong năm thập kỷ qua, mở ra tuyến hàng hải tương đối ổn định vào mùa hè.

Trong khi đó, giá dầu cao và lời đe dọa tấn công của lực lượng Houthi vào tàu bè hoạt động ở biển Đỏ khiến các tuyến hàng hải truyền thống trở nên tốn kém và nguy hiểm hơn.

Chuyến thử nghiệm năm ngoái của Sea Legend có thời gian di chuyển chỉ bằng khoảng một nửa so với đi qua mũi Hảo Vọng của châu Phi, tuyến đường mà nhiều hãng tàu đang lựa chọn để tránh bất ổn ở biển Đỏ.

Theo Alan Murphy, cựu chuyên gia phân tích của Maersk và hiện điều hành công ty nghiên cứu Sea-Intelligence, nhiên liệu chiếm ít nhất 70% tổng chi phí vận hành tàu trên biển. Việc rút ngắn thời gian có thể giúp các hãng tàu giảm chi phí nhiên liệu và vận hành.

Song Jonathan Steenberg, chuyên gia kinh tế tại hãng bảo hiểm tín dụng Coface, cho biết phí bảo hiểm ở Bắc Cực sẽ cao hơn 40% so với tuyến vòng qua mũi Hảo Vọng. Các tàu của Sea Legend chạy tuyến Bắc Cực cũng tương đối nhỏ. Hơn nữa, dù băng đã tan nhiều, tàu phá băng vẫn đôi khi phải đi theo để sẵn sàng hỗ trợ tàu hàng.

Nếu con tàu có thể di chuyển mà không cần tàu phá băng, Coface cho biết tuyến đường Bắc Cực trong một số trường hợp sẽ rẻ hơn so với đi qua mũi Hảo Vọng. Công ty ước tính với giá dầu hiện tại khoảng 90 USD, chi phí vận chuyển hàng lỏng như khí tự nhiên hóa lỏng có thể giảm khoảng 33% so với tuyến mũi Hảo Vọng, trong khi hàng khô như ngũ cốc sẽ rẻ hơn khoảng 8%.

Tuyến đường này chỉ có thể đi qua vào mùa hè và mùa thu. Sea Legend dự kiến thực hiện 8 chuyến đi trong tháng 8-10, trước khi thời tiết trở nên khắc nghiệt hơn và mặt biển đóng băng dày hơn.

Đoàn khảo sát khoa học của Trung Quốc làm việc trên bề mặt băng ở Bắc Băng Dương ngày 9/8. Ảnh: Xinhua

"Số chuyến đi này chưa thể so sánh với kênh đào Suez, nhưng với Bắc Cực, con số đó rất đáng kể và cho thấy hành lang mới có tiềm năng", Malte Humpert, người sáng lập Viện Bắc Cực tại Mỹ, nói.

Coface ước tính trong 5 năm tới, khoảng 3,5% lượng hàng hóa trao đổi giữa Đông Á, châu Âu và Bắc Mỹ có thể được vận chuyển qua các tuyến đường Bắc Cực, tương đương 64 tỷ USD hàng hóa.