Tuần qua, nhiều người dân ở Tokyo và Osaka cho biết họ phải lùng sục nhiều siêu thị mới mua được vài cuộn giấy. Trên mạng xã hội, các bài đăng mô tả cảnh tranh giành và quầy kệ trống trơn liên tục xuất hiện. Tình trạng này buộc nhiều cửa hàng phải treo biển trấn an "đảm bảo đủ hàng" và giới hạn mỗi khách chỉ được mua 2-3 cuộn.

Ngày 23/3, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản phát thông báo khẩn kêu gọi người dân bình tĩnh. Bộ khẳng định 60% giấy vệ sinh nội địa được sản xuất từ giấy tái chế và bột giấy trong nước, hoàn toàn không phụ thuộc vào nguồn dầu mỏ Trung Đông hay tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz. Các doanh nghiệp cũng tuyên bố đủ khả năng tăng sản lượng ngay lập tức nếu cần.

Nhưng làn sóng mua gom vẫn lan rộng. Không chỉ giấy vệ sinh, các bài đăng trên mạng xã hội cho thấy người dân Nhật còn bắt đầu tích trữ các nhu yếu phẩm khác, từ thức ăn cho mèo, đồ dùng vệ sinh cá nhân cho đến tháp bia Suntory.

Các chuyên gia gọi hiện tượng này là "bank run" (đột biến rút tiền). Cơ chế này tương tự khi có tin đồn một ngân hàng sắp phá sản, đám đông hoảng loạn ồ ạt đến rút tiền tạo ra tình trạng cạn kiệt giả tạo dù thực tế ngân quỹ vẫn dồi dào. Chỉ cần một tin đồn chưa kiểm chứng lan truyền, nỗi sợ hãi sẽ chi phối lý trí người tiêu dùng.

Ảnh minh họa: Fortune

Tình huống tương tự từng xảy ra ở Mỹ trong giai đoạn đầu Covid-19, khi doanh số giấy vệ sinh trên các nền tảng giao hàng trực tuyến tăng vọt 734% trong một ngày, khiến 70% cửa hàng tạp hóa cạn kiệt.

Đến nay, cơn hoảng loạn vẫn chủ yếu giới hạn tại Nhật Bản, nhưng phản ứng dây chuyền đã bắt đầu nhen nhóm vượt biên giới. Tại Perth (Australia), một số cửa hàng cũng ghi nhận tình trạng khách hàng rục rịch mua tích trữ trở lại.

Hiện tượng đổ xô mua tích trữ hàng hóa do lo ngại đứt gãy chuỗi cung ứng cũng vừa xuất hiện tại Hàn Quốc. Căng thẳng Trung Đông kéo dài khiến nguồn cung naphtha (nguyên liệu có nguồn gốc dầu mỏ để sản xuất các sản phẩm nhựa) bị gián đoạn. Lo sợ thiếu hụt nhựa, người dân nước này lập tức mua gom túi đựng rác (loại túi chuyên dụng bắt buộc phải dùng để phân loại rác).

Dù giới chức năng và các nhà sản xuất liên tục lên tiếng bảo đảm nguồn cung, nhu cầu mua phòng thủ do tin đồn lan truyền trên mạng xã hội vẫn khiến nhiều cửa hàng tiện lợi rơi vào cảnh "cháy hàng", buộc các siêu thị phải treo biển giới hạn mỗi khách chỉ được mua từ một đến hai túi rác.

Vào giữa năm 2023, người tiêu dùng Hàn Quốc từng tạo ra cú sốc trên thị trường khi ồ ạt vét sạch các kệ muối biển, đẩy doanh số tăng 817% trong một tuần, giá muối bán lẻ tăng gần 27%. Chính phủ phải xả kho dự trữ quốc gia, tung ra thị trường thêm 50 tấn muối mỗi ngày nhưng các quầy kệ tại siêu thị vẫn liên tục trống trơn. Cơn sốt này xuất phát từ tâm lý bất an trước kế hoạch xả nước thải phóng xạ đã qua xử lý từ nhà máy điện hạt nhân Fukushima của Nhật Bản xuống đại dương.

Tại Nhật Bản, nỗi ám ảnh "khan hiếm giấy vệ sinh" có gốc rễ lịch sử. Trong cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, việc Bộ trưởng Thương mại Quốc tế và Công nghiệp Yasuhiro Nakasone kêu gọi tiết kiệm giấy đã vô tình khơi mào tin đồn cạn kiệt nguồn cung. Các bà nội trợ thời đó lập tức đổ xô vét sạch các kệ hàng. Nhiều người dùng đã gắn hashtag #令和のオイルショック (Cú sốc dầu mỏ thời Reiwa) vào các bài đăng về kệ hàng trống trơn, cho thấy nỗi ám ảnh năm 1973 vẫn hằn sâu vào tâm trí người tiêu dùng nước này.

Kịch bản này tiếp tục lặp lại vào năm 2011 (sau thảm họa động đất) và năm 2020 (đại dịch Covid-19).

Nhà nhân học Grant Jun Otsuki phân tích, với người Nhật, giấy vệ sinh không chỉ là vật dụng hàng ngày mà còn là biểu tượng của sự ổn định và trách nhiệm chăm lo gia đình. Khác với thực phẩm có thể tìm món thay thế, giấy vệ sinh là mặt hàng thiết yếu, dễ nhận diện. Kệ giấy trống trơn là hình ảnh trực quan nhất thổi bùng cảm giác bất an.

"Chỉ cần tưởng tượng việc không có giấy vệ sinh để dùng, nhiều người sẽ gạt bỏ logic để hành động ngay nhằm bảo vệ gia đình mình. Hình ảnh những chiếc xe đẩy chất đầy giấy trên mạng xã hội cho thấy trong thời đại số, nỗi sợ hãi đôi khi có sức mạnh lấn át cả sự thật", ông Otsuki nhận định.

Trên mạng xã hội, nhiều người lập luận rằng dù không thiếu giấy, nhưng màng bọc nilon dùng để đóng gói và nhiên liệu dành cho khâu vận chuyển (logistics) đều phụ thuộc vào dầu mỏ. Nỗi sợ chuỗi cung ứng bị đứt gãy ở khâu đóng gói và giao hàng chính là mồi lửa thực sự thổi bùng cơn sốt.