Vốn mọc hoang ven bờ ruộng, ao hồ hay những cánh rừng ẩm thấp, rau xá xị ngày nay đã “lột xác” trở thành một đặc sản rau rừng được nhiều người săn đón nhờ hương thơm độc đáo và hương vị khó quên. Không chỉ góp mặt trong nhiều món ăn hấp dẫn, loại rau dân dã này còn mang lại giá trị kinh tế đáng kể cho người nông dân.

Rau xá xị còn được gọi với nhiều cái tên như rau quế vị, rau quế đất, tên khoa học là Limnophila rugosa, thuộc họ Hoa mõm chó (Scrophulariaceae). Đây là loài cây thân thảo, có thể mọc bò hoặc mọc đứng, chiều cao trung bình khoảng 30–50 cm. Thân cây phủ lớp lông mịn, lá to, đầu nhọn, mặt dưới có lông nhẹ và đặc biệt tỏa ra mùi thơm nồng đặc trưng. Hoa của cây thường có màu tím nhạt hoặc xanh lam, nhỏ nhưng khá bắt mắt.

Loại rau này phân bố rộng rãi ở nhiều quốc gia châu Á như Ấn Độ, Thái Lan, Lào, Indonesia và Việt Nam. Ở nước ta, rau xá xị mọc tự nhiên từ Bắc vào Nam, nhưng nổi tiếng hơn cả là ở Tây Ninh. Nhờ khả năng thích nghi tốt với môi trường ẩm ướt, rau thường phát triển mạnh ở ven sông, bờ ruộng hoặc những khu vực đất bùn nước.

Điểm khiến rau xá xị trở nên đặc biệt chính là mùi hương. Khi vò nhẹ lá, người ta dễ dàng nhận ra mùi tinh dầu thơm nồng, rất giống với hương của nước giải khát xá xị – một thức uống quen thuộc với thế hệ 8X, 9X. Chính sự tương đồng này đã tạo nên cái tên thú vị cho loại rau rừng dân dã.

Trong ẩm thực, rau xá xị được xem là một loại rau gia vị đắt giá. Chỉ cần vài lá nhỏ cũng đủ làm dậy mùi cho cả món ăn. Người dân Tây Ninh thường dùng rau này ăn kèm bánh tráng cuốn, bánh xèo hoặc các món nướng. Ngoài ra, rau xá xị còn được chế biến thành nhiều món hấp dẫn như lẩu gà lá xá xị, thịt bò xào xá xị, cá nướng, tôm cuốn hay các món gỏi. 

Rau xá xị còn được đánh giá cao trong y học dân gian. Loại rau này chứa nhiều tinh dầu và dưỡng chất có lợi, giúp thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ tiêu hóa và tăng cường sức đề kháng. Một số người còn sử dụng rau xá xị để hỗ trợ điều trị ho, long đờm hoặc cải thiện các vấn đề về tim mạch như huyết áp cao, cholesterol trong máu.

Trước đây, rau xá xị chủ yếu được người dân hái tự nhiên để sử dụng trong gia đình. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, nhu cầu thị trường tăng cao đã khiến loại rau này trở thành hàng hóa có giá trị. Hiện nay, rau xá xị tươi được bán với giá khoảng 50.000–80.000 đồng/kg, trong khi lá khô có thể lên tới 100.000 đồng/kg. Đặc biệt, để đảm bảo độ tươi ngon, nhiều nhà vườn còn bán cả cây giống hoặc trồng sẵn trong chậu để khách hàng tự chăm sóc và thu hoạch.

Nhận thấy tiềm năng kinh tế, nhiều nông dân ở Tây Ninh đã mạnh dạn chuyển sang trồng rau xá xị theo mô hình nông nghiệp. Từ một loại cây dại, rau xá xị nay được trồng bài bản, mang lại thu nhập mỗi năm. Có những hộ gia đình chỉ với vài nghìn mét vuông đất đã có thể thu hoạch đều đặn nhiều lứa trong năm, cải thiện đáng kể đời sống. Sau khi trồng 3 tháng, rau quế vị bắt đầu cho thu hoạch dần.