Tàu điện ngầm giữ vai trò quan trọng trong việc giải tỏa ùn tắc và nâng cao năng lực di chuyển tại các đô thị lớn. Tuy nhiên, đây không phải cuộc chơi dành cho số đông. Trong tổng số 297 thành phố từ cấp địa khu trở lên ở Trung Quốc đại lục (đơn vị hành chính trực thuộc tỉnh, tương đương trung tâm kinh tế vùng), báo cáo của Bộ Giao thông Vận tải cho thấy hiện mới chỉ có 43 nơi đưa hệ thống tàu điện ngầm và đường sắt nhẹ vào vận hành, với tổng cộng 286 tuyến và chiều dài vượt 10.000 km. Dù vậy, con số này vẫn giúp Trung Quốc giữ vững vị trí dẫn đầu toàn cầu về quy mô mạng lưới.

43 đô thị này bao gồm 4 thành phố trực thuộc trung ương lớn là Bắc Kinh, Thượng Hải, Thiên Tân và Trùng Khánh; các thành phố kinh tế phát triển như Thâm Quyến ở Quảng Đông, Ninh Ba ở Chiết Giang, Thanh Đảo ở Sơn Đông và Đại Liên ở Liêu Ninh, cũng như hầu hết các thành phố thủ phủ tỉnh hoặc khu tự trị.

Hành khách chờ tàu ở tuyến số 13 tại Bắc Kinh ngày 28/2/2025. Ảnh: VCG

Chỉ có 4 thành phố thủ phủ tỉnh hoặc khu tự trị không có tàu điện ngầm: Lhasa ở Tây Tạng, Tây Ninh ở Thanh Hải, Ngân Xuyên ở Ninh Hạ và Hải Khẩu ở Hải Nam. Urumqi, thủ phủ của Tân Cương, là thành phố hiện đại hóa với dân số hơn 4 triệu người và đã có tàu điện ngầm từ năm 2018.

Giang Tô là tỉnh có nhiều thành phố sở hữu hệ thống tàu điện ngầm nhất với thủ phủ Nam Kinh, Tô Châu, Vô Tích, Thường Châu, Từ Châu và Nam Thông. Tỉnh Quảng Đông ghi nhận 4 thành phố triển khai hệ thống tàu điện ngầm với thủ phủ Quảng Châu, Thâm Quyến, Phật Sơn và Đông Quản.

Hiện nay có hơn 200 thành phố tại 60 quốc gia trên thế giới có tàu điện ngầm. Sau Trung Quốc, Ấn Độ xếp thứ hai thế giới với 20 thành phố vận hành hệ thống tàu điện ngầm tính đến đầu năm 2026, Mỹ có khoảng 15 thành phố, Nhật Bản có 13 và nước Anh có ba.

Trừ Bắc Kinh và Thiên Tân, phần lớn hệ thống tàu điện ngầm ở những thành phố khác tại Trung Quốc đại lục được khai trương trong thời gian từ năm 1990 tới 2020.

Thượng Hải bắt đầu vận hành tàu điện ngầm vào năm 1993, Quảng Châu vào năm 1997 và Thâm Quyến vào năm 2004, các mốc thời gian này phản ánh tốc độ hiện đại hóa đô thị của Trung Quốc. 

Số lượng thành phố tàu điện ngầm ở Trung Quốc không ghi nhận sự gia tăng đáng kể từ sau năm 2020, nguyên nhân chính là việc xây dựng và vận hành các hệ thống liên quan có chi phí đắt đỏ và sẽ gây ra gánh nặng tài chính lớn cho các thành phố không đủ tiềm lực.

Do đó, chính phủ Trung Quốc đã đặt ra nhiều điều kiện để một thành phố được phép xây dựng hệ thống tàu điện ngầm, như phải có thu ngân sách công trên 30 tỷ nhân dân tệ (4,2 tỷ USD), GDP trên 300 tỷ nhân dân tệ và dân số thường trú các quận nội thành trên 3 triệu người...

Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia sau đó thông báo sẽ không phê duyệt các thành phố tàu điện ngầm mới trong thời kỳ Kế hoạch 5 năm lần thứ 14 (2021-2025). 

Với các điều kiện trên, kế hoạch xây dựng tàu điện ngầm của một số thành phố đã phải dừng lại như Tuyền Châu ở Phúc Kiến. Thành phố này đã lên kế hoạch làm tàu điện ngầm vào năm 2017 nhưng vẫn chưa được phê duyệt do dân số chưa đạt tiêu chuẩn. Đây là một trong hai thành phố duy nhất không có tàu điện ngầm trong số 29 thành phố của Trung Quốc có GDP vượt 1.000 tỷ nhân dân tệ tính đến năm 2025. Thành phố còn lại là Đường Sơn ở Hà Bắc, nơi chỉ mới gia nhập nhóm thành phố nghìn tỷ nhân dân tệ vào năm 2024.

Không chỉ dẫn đầu thế giới về số lượng thành phố có tàu điện ngầm, Trung Quốc còn chiếm tới 9/10 thành phố sở hữu mạng lưới tàu điện ngầm dài nhất toàn cầu. Thành phố nước ngoài duy nhất trong bảng xếp hạng này là Moskva của Nga.