Cựu tổng thống Philippines Rodrigo Duterte, 81 tuổi, lần đầu trực tiếp trình diện trước Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) ngày 16/9 tại The Hague, Hà Lan, để đối mặt các cáo buộc liên quan chiến dịch chống ma túy khiến hàng nghìn người thiệt mạng.

Sau khi bị bắt tại Manila và dẫn độ đến The Hague để tạm giam vào tháng 3/2025, ông Duterte từng tham dự phiên trình diện đầu tiên với ICC qua hình thức trực tuyến. Cựu tổng thống Philippines sau đó vắng mặt tại nhiều phiên điều trần vì sức khỏe không đảm bảo, theo nhóm luật sư bào chữa.

Tại phiên điều trần ngày 16/9, ông Duterte mặc vest tối màu, sơ mi trắng, không đeo cà vạt. Gương mặt ông gầy đi rõ rệt, da trắng bệch, diện mạo gần như khác hoàn toàn với hơn một năm trước khi ông bị bắt tại sân bay Manila.

Cựu tổng thống Philippines Rodrigo Duterte xuất hiện tại ICC ngày 16/9. Ảnh: AFP

Trong phiên làm việc, ông thường ngồi tựa cằm trên hai tay, không đưa ra phát biểu ngoài vài lời xã giao và gần như không biểu lộ cảm xúc trong suốt một giờ 15 phút.

Thẩm phán Joanna Korner ghi nhận đây là lần đầu ông Duterte trực tiếp có mặt tại tòa, sau đó cho phép ông rời phòng xử bất cứ lúc nào mà không cần xin hội đồng xét xử.

Tuy nhiên, cựu tổng thống Philippines quyết định ở lại đến cuối phiên, dường như theo dõi các diễn biến qua tai nghe. Sau khi thẩm phán rời phòng xử, ông Duterte vẫy tay về phía khu vực dành cho công chúng.

Phiên điều trần chủ yếu tập trung vào tình trạng sức khỏe của ông Duterte, quy trình thu thập bằng chứng và các vấn đề hậu cần trước khi giai đoạn xét xử dự kiến bắt đầu ngày 30/11. Thẩm phán Korner cho biết quá trình xét xử có thể kéo dài nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm.

Ông Duterte tại căn cứ không quân Villamor của Philippines sau khi bị bắt ngày 11/3/2025. Ảnh: Instagram/Veronica "Kitty" Duterte

Trong nhiệm kỳ tổng thống 2016-2022, chính quyền Duterte cho phép cảnh sát bắn chết các nghi phạm ma túy ngay tại chỗ mà không cần qua xét xử, dẫn đến các cáo buộc về sát hại người vô tội. Kết quả thăm dò dư luận do tổ chức nghiên cứu Social Weather Stations công bố tháng 12/2016 chỉ ra 77% người dân Philippines hài lòng với chính sách của ông.

Ông Duterte từng tuyên bố không hối hận về cuộc chiến chống ma túy, khẳng định mọi điều mình làm trong nhiệm kỳ đều là vì sự ổn định của đất nước và cuộc sống yên bình cho người dân.

"Đừng đặt câu hỏi về chính sách của tôi vì tôi sẽ không xin lỗi hay bào chữa. Tôi đã làm những gì phải làm dù bạn có tin hay không. Tôi đã làm điều đó vì đất nước của tôi", ông nói trong phiên điều trần tại Thượng viện Philippines hồi tháng 10/2024.

Các công tố viên cáo buộc ông Duterte liên quan ít nhất 76 vụ giết người trong giai đoạn 2013-2018, khi ông còn là thị trưởng thành phố Davao và sau đó giữ chức tổng thống Philippines giai đoạn 2016-2022. Ông đối mặt ba cáo buộc tội ác chống lại nhân loại.

Các công tố viên còn cáo buộc ông Duterte thành lập, tài trợ và trang bị cho các "đội tử thần" thanh trừng người sử dụng và buôn bán ma túy. Phía luật sư của ông Duterte đã bác bỏ cáo buộc, nói rằng cựu tổng thống Philippines chỉ yêu cầu cảnh sát hành động để tự vệ trong chiến dịch chống ma túy.

Cảnh sát Philippines cho biết 6.200 nghi phạm thiệt mạng trong các chiến dịch chống ma túy dưới nhiệm kỳ của ông Duterte. Các tổ chức nhân quyền và công tố viên ICC ước tính con số thực tế có thể lên tới 30.000 người.

Cựu tổng thống Philippines Rodrigo Duterte giao tiếp với các luật sư tại ICC ngày 16/9. Ảnh: AFP

Vấn đề chuyển giao chứng cứ trở thành tâm điểm tranh cãi tại phiên tòa khi số lượng tài liệu giữa hai bên có sự chênh lệch lớn: phía công tố đưa ra con số khoảng 15.000, còn phe bào chữa khẳng định hồ sơ vượt mức 62.000 văn bản. Thẩm phán Korner sau đó phê bình các công tố viên đã "đổ dồn" tài liệu bừa bãi và chỉ đạo hai bên làm việc lại để thu gọn quy mô hồ sơ.

Khả năng ông Duterte đủ sức khỏe và nhận thức để hầu tòa cũng đang được xem xét. Trong hồ sơ gửi trước đó cho Thẩm phán Korner, phía luật sư nói ông bị suy giảm trí nhớ nghiêm trọng và không thể tiếp nhận thông tin mới hoặc nhớ lại các sự kiện trong quá khứ một cách đáng tin cậy.

Luật sư dẫn kết quả các cuộc kiểm tra nằm trong báo cáo chưa được công bố của ba chuyên gia y tế, theo đó ông Duterte có lúc tin rằng thời điểm hiện tại là năm 2007 hoặc 2008, cho rằng mình 84 hoặc 85 tuổi và không biết tên của tổng thống Mỹ đương nhiệm.