Tổng thống Indonesia Susilo Bambang Yudhoyono (phải) và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

Trung Quốc giữ thế thượng phong

Trung Quốc có lợi thế xuất phát sớm khi đã phát triển quan hệ đối tác chiến lược với ASEAN từ năm 2003. Kinh tế là nền tảng của mối quan hệ hợp tác giữa Trung Quốc và ASEAN.

Việc tích cực thực tế hóa chiến lược lấy lòng các nước Đông Nam Á của Trung Quốc thể hiện rõ qua những hoạt động của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thời gian qua. Ngày 2/10, Tập Cận Bình đã đến Indonesia trong chuyến công du Đông Nam Á đầu tiên kể từ khi lên nắm quyền hồi tháng 3.

Theo Tân Hoa xã, ông Tập Cận Bình và ông Yudhoyono đã đạt thỏa thuận nâng quan hệ song phương Trung Quốc - Indonesia lên mức đối tác chiến lược toàn diện. Thương mại là điểm nhấn lớn nhất của chuyến thăm.

Hai bên đã đạt được một thỏa thuận thương mại đầu tư có trị giá lên tới 28,2 tỷ USD. Hiện nay, kim ngạch song phương giữa hai nước đã tăng vọt từ 16,5 tỷ USD trong năm 2005 lên hơn 66,2 tỷ USD trong năm 2012, trong khi Trung Quốc vẫn không ngừng tiếc tiền đổ vào Indonesia với hàng loạt các dự án ở nhiều lĩnh vực khác.

Ngoài ra, một thành tựu khác Trung Quốc gặt hái được là việc Bộ trưởng Biển và Nghề cá Indonesia Sharif Sutardjo và Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị đã ký kết Bản ghi nhớ (MoU) về hợp tác nghề cá trong ngày 2/10 trong khuôn khổ chuyến thăm của ông Tập Cận Bình tới Indonesia, kết thúc 6 năm đóng băng kế hoạch đã được nêu ra từ năm 2007.

Trao đổi với báo chí, giáo sư Carl Thayer thuộc Học viện Quốc phòng Úc nhận định Bắc Kinh sẽ tận dụng những chuyến đi này để thúc đẩy thương mại với các nước Đông Nam Á nhằm mục tiêu giành lợi thế trong tranh chấp chủ quyền trên biển Đông, đối phó với đơn kiện của Philippines và cạnh tranh ảnh hưởng với Mỹ.

Tối 3/10, ông Tập Cận Bình đã tới Kuala Lumpur, bắt đầu chuyến thăm cấp nhà nước Malaysia nhằm nâng mối quan hệ song phương lên tầm cao mới. Chuyến thăm cũng tạo điều kiện cho Thủ tướng Malaysia Najib Tun Razak và Chủ tịch Tập Cận Bình vạch ra hướng tương lai cho mối quan hệ Malaysia-Trung Quốc.

Sự hiện diện của nhà lãnh đạo quốc gia đông dân nhất thế giới tại Indonesia và Malaysia - hai nền kinh tế thành viên quan trọng trong ASEAN và APEC - không chỉ mở ra những cơ hội hợp tác song phương mà còn là dịp để Trung Quốc khẳng định vai trò của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đối với khu vực địa chiến lược này.

Không những thế, bế tắc giữa Tổng thống Barack Obama và Hạ viện về dự luật trần nợ công đã khiến Obama phải hủy chuyến công du tới 4 quốc gia Đông Nam Á, những nước vốn đang chịu ảnh hưởng ngày càng lớn từ Trung Quốc.

Quyết định này cũng làm ảnh hưởng đến sức nặng của những lời tuyên bố trước đó về chiến lược ngoại giao lấy châu Á làm trọng tâm, vốn được cho là điểm sáng trong đường lối đối ngoại nhiệm kỳ đầu của Obama.

Dự kiến ban đầu của ông Obama là đến 4 nước Đông Nam Á, trong đó có Philippines là nước đồng minh thân cận của Mỹ trong khu vực. Tổng thống Mỹ không chỉ tham gia các cuộc hội nghị, mà còn muốn gửi đến Trung Quốc thông điệp về vai trò chủ đạo của Mỹ trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, chiến lược ngoại giao quay lại châu Á của chính quyền Obama đang bị hãm lại bởi hai nhân tố, đó là cuộc xung đột tại Trung Đông và mâu thuẫn với Hạ viện.

Việc Tổng thống Obama không thể công du Đông Nam Á sẽ gây ra nhiều tổn hại về mặt ngoại giao, ông Kenneth G. Lieberthal, cố vấn hàng đầu của chính phủ Clinton về vấn đề Trung Quốc phân tích. "Tôi chắc chắn rằng ở Trung Quốc có người so sánh Mỹ, ở một chừng mực nào đó, là cái gai trong mắt họ. Nếu vậy, thì điều đó sẽ tránh cho họ phải đối diện với nó", Lieberthal nói.

Trung Quốc là người được hưởng lợi nhiều nhất từ sự việc này, vì vốn có tuyên bố chủ quyền chồng lấn trên Biển Đông với một số quốc gia Đông Nam Á, rõ ràng sẽ được hưởng lợi từ việc chính quyền Obama bị phân tâm do vấn đề quốc nội.

Theo thông tin từ Nhà Trắng, Ngoại trưởng Mỹ John Kerry sẽ thay mặt Tổng thống Obama tham dự Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Indonesia và Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) tại Brunei.

Nhật Bản vẫn phát triển theo con đường riêng

Tuy nhiên năm 2013 là năm đánh dấu sự trở lại của Nhật tại Đông Nam Á. Trong 7 tháng đầu nắm quyền, Thủ tướng Nhật Shinzo Abe đã đến Đông Nam Á ba lần. Các quan chức Nhật cũng liên tục đến thăm các nước khu vực. Qua đó, Nhật đã tăng cường quan hệ quân sự với một số nước khu vực như Philippines và Malaysia.

Ngày 27/7, Thủ tướng Nhật Shinzo Abe thực hiện chuyến công du 3 nước Đông Nam Á và Philippines. Ông Abe cho biết phía Nhật Bản rất sẵn lòng cung cấp 10 tàu tuần dương giúp Philippines gia tăng sức mạnh của lực lượng cảnh sát biển, đồng thời hỗ trợ huấn luyện lực lượng này của Philippines. Ông đồng thời tái khẳng định phía Nhật Bản ủng hộ Philippines trong vấn đề tranh chấp giữa nước này với Trung Quốc tại Biển Đông.

Chuyến công du của Thủ tướng Nhật thu hút sự chú ý đặc biệt của truyền thông Trung Quốc. Báo chí nước này liên tục cập nhật các thông tin về hoạt động của ông Abe. Có một điểm chung là rất nhiều báo Trung Quốc khi đưa tin đều cho rằng ông Shinzo Abe đang tận dụng thời điểm nhạy cảm, trước khi Trung Quốc và Đông Nam Á bắt đầu thảo luận về Bộ quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC) vào tháng 9 tới để vận động các nước trong khu vực cùng ngăn chặn chiến lược hướng ra biển của Trung Quốc.

Thủ tướng Nhật Shinzo Abe

Trước đó, ông Shinzo Abe đã có cuộc gặp với phó tổng thống Mỹ Joe Biden khi hai ông cùng đến thăm Singapore ngày 26/7. Báo chí Trung Quốc cũng đặt nghi vấn về việc tại sao ông Joe Biden lại đến thăm Singapore vào thời điểm này và sau đó tự đưa ra nhận định rằng mục đích chính của chuyến thăm là cuộc gặp với Thủ tướng Nhật.

Nhật cũng không quên tăng cường hợp tác kinh tế với các nước ASEAN. Ông Abe đã quyết đưa Nhật tham gia đàm phán Hiệp định đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP).

Ông kêu gọi các doanh nghiệp Nhật tăng cường đầu tư vào ASEAN. Theo báo Japan Daily Press, ông Abe cũng lên kế hoạch cử giáo viên Nhật sang các nước Đông Nam Á để dạy tiếng Nhật nhằm tăng cường quan hệ văn hóa.

Trong khi đó, thái độ từ phía Hàn Quốc khá mờ nhạt, tổng thống Hàn Quốc Park Geun Hye cũng sẽ tham dự APEC và EAS trước khi đến thăm chính thức Indonesia.

Giới chuyên gia quốc tế đánh giá các nỗ lực mở rộng ảnh hưởng ở Đông Nam Á của Seoul lặng lẽ hơn nhiều so với Bắc Kinh, nhưng đang phát huy hiệu quả. Năm 2012, Hàn Quốc trở thành đối tác thương mại lớn thứ hai của ASEAN sau Trung Quốc.

Trong bối cảnh tình hình an ninh tại châu Á - Thái Bình Dương nói chung và Đông Nam Á nói riêng có nhiều biến chuyển, đang có nhu cầu khá lớn tăng cường sức mạnh không quân và hải quân trong khu vực, vì thế, Hàn Quốc tập trung vào đẩy mạnh phát triển vũ khí, ngoài máy bay. Hàn Quốc cũng kỳ vọng tàu ngầm và tàu chiến cũng sẽ bán chạy, như Công ty kỹ thuật biển và đóng tàu Daewoo hồi năm 2011 đã bán cho Indonesia 3 tàu ngầm 1.200 tấn, thu về 1,1 tỉ USD. Malaysia và Philippines cũng tỏ ra quan tâm.

Yonhap dẫn lời Phó chủ tịch KAI Park Noh-sun khẳng định đối với các nước Đông Nam Á, hệ thống vũ khí của Hàn Quốc đáp ứng các yêu cầu cốt lõi như chất lượng tốt, giá cả hợp lý, chuyển giao công nghệ và không lấn cấn về mặt chính trị hay quan hệ với các nước lớn.