Có khoảng 150.000 thực tập sinh nước ngoài làm việc và nhận đào tạo tại Nhật, chủ yếu từ các nước châu Á, trong đó 70% là người Trung Quốc.

Từ năm 1993, Nhật bắt đầu thực hiện chương trình phái cử và tiếp nhận thực tập sinh nước ngoài vào tu nghiệp tại Nhật. Lao động đã tốt nghiệp phổ thông ở các nước đang phát triển sẽ được nhận vào làm việc và được đào tạo tại các công ty Nhật đa dạng lĩnh vực như điện tử, gia công cơ khí, may mặc, chế biến thủy sản, xây dựng, nông nghiệp, đóng tàu… trong thời gian tối đa ba năm có hưởng lương. Mục đích chương trình này nhằm hỗ trợ các nước đang phát triển nâng cao tay nghề, kỹ năng, chuyên môn.

Đầu tháng 11, Bộ Tư pháp Nhật đã tiến hành rà soát lại quá trình thực hiện chương trình phái cử thực tập sinh Nhật nhằm hạn chế các bất cập, tin từ báo Yomiuri Shimbun.

Thực tập sinh bị lạm dụng

Chương trình phái cử thực tập sinh Nhật đặc biệt được dư luận trong và ngoài nước chú ý sau khi một thực tập sinh người Trung Quốc đâm chết ông chủ một công ty chế biến hải sản và một nhân viên người Nhật tại một vùng biển ở tỉnh Hiroshima hồi tháng 3.

Trong một bài viết hồi tháng 7 vừa qua, báo Japan Times thừa nhận chương trình đã bị các công ty Nhật lạm dụng. Các bất cập của chương trình này cũng thường xuyên bị Liên Hiệp Quốc và Bộ Ngoại giao Mỹ chỉ trích.

Dù đồng ý mục đích của chương trình này rất thiết thực nhưng nhiều luật sư Nhật, trong đó có luật sư Shoichi Ibusuki đã từng đại diện một số thực tập sinh kiện chủ ra tòa, thừa nhận thực tế có rất nhiều thực tập sinh phải làm việc như nô lệ.

Tin từ hãng tin AP (Mỹ), anh Vương Minh Trí người Trung Quốc đã chạy vạy 7.300 USD đóng phí môi giới và tiền thế chân để được sang Nhật làm việc trong ba năm với mức lương mỗi tháng được hứa hẹn sẽ gấp ba ở quê.

Tuy nhiên, khi anh qua đến Nhật, tất cả không như hứa hẹn. Thay vì làm việc tại một xưởng may như đã được hứa, anh được giao công việc đóng gói nhiều mặt hàng. Anh thường xuyên bị buộc phải làm thêm giờ, điều kiện ăn ở không đảm bảo, hợp đồng lao động thì không có, tiền lương bị chủ giữ lại.

Một nhóm sáu phụ nữ trẻ Trung Quốc đến Nhật với hy vọng đổi đời, tuy nhiên thay vào đó, họ phải làm việc 16 giờ mỗi ngày tại một xưởng lắp ráp điện thoại di động với mức lương còn thấp hơn lương tối thiểu, không hề được đào tạo. Môi trường làm việc độc hại đến nỗi chủ bảo các nhân viên người Nhật tránh lai vãng đến khu vực họ làm việc.

Số liệu chính phủ Nhật cho thấy trong thời gian 2005-2010 đã có 127 thực tập sinh chết tại Nhật, chủ yếu vì đột quỵ hay lên cơn đau tim, dù đa số họ trong độ tuổi 20-30 và phải có sức khỏe tốt theo điều kiện tham gia chương trình phái cử thực tập sinh Nhật. Theo nhiều tổ chức bảo vệ quyền người lao động Nhật, thực tế này là hậu quả của việc các thực tập sinh phải làm việc căng thẳng, nhiều giờ trong thời gian dài.

Theo quy định của chương trình, một năm đầu, các thực tập sinh sẽ được nhận đào tạo ban đầu và sẽ chỉ được hưởng lương dưới mức lương tối thiểu. Hai năm sau, họ được làm việc theo chuyên môn đã được đào tạo và được hưởng mức lương cao hơn. Tuy nhiên, theo phỏng vấn của báo New York Times với nhiều chuyên gia lao động và hàng chục thực tập sinh thì thực tế rất hiếm người được nhận lương theo đúng lộ trình này.

Chẳng hạn, một phụ nữ trong nhóm thực tập sinh làm việc tại xưởng lắp ráp điện thoại di động đã nói ở trên, năm đầu, cô làm 8 giờ/ngày và được hưởng 660 USD/tháng, chưa bằng một nửa mức lương tối thiểu ở nơi cô làm việc tại Hiroshima, chưa kể cô còn bị chủ giữ lại 170 USD/tháng. Năm thứ hai, lương cô có tăng lên 1.510 USD/tháng, vẫn còn thấp hơn mức lương tối thiểu mà phải làm tới 16 giờ/ngày và vẫn bị chủ giữ lại gần một nửa.

Chính phủ vào cuộc nhưng không ăn thua

Trả lời New York Times năm 2010, Tổ chức Hợp tác đào tạo quốc tế Nhật (Jitco), đơn vị thực hiện chương trình phái cử thực tập sinh Nhật, thừa nhận có biết việc một số công ty lạm dụng thực tập sinh. Nguyên nhân của bất cập theo AP là vì Nhật thiếu thốn nguồn nhân lực trong khi điều kiện nhập cư lại khó khăn, nhiều chủ của các công ty vừa và nhỏ đã khai thác chương trình như một nguồn cung cấp lao động nước ngoài rẻ tiền.

Dưới áp lực từ cả trong nước và quốc tế, chính phủ Nhật đã nhiều lần vào cuộc giải quyết các bất cập. Tháng 12-2007, Bộ Tư pháp Nhật giới thiệu bộ văn bản mới hướng dẫn thực hiện chương trình phái cử thực tập sinh Nhật nhằm bảo vệ thực tập sinh. Theo văn bản này, các công ty bị cấm tịch thu hộ chiếu, kiểm soát hoạt động của thực tập sinh, cấm chuyển giao thực tập sinh từ công ty này sang công ty khác ngoài ý muốn của họ. Ngoài ra, văn bản cũng đưa ra một số biện pháp nhằm hạn chế tình trạng môi giới. Công ty nào vi phạm sẽ bị cấm tham gia chương trình trong ba năm.

Tháng 1-2010, lần đầu tiên chính phủ Nhật công bố mức lương tối thiểu của thực tập sinh trong năm đầu làm việc cùng một số quyền lợi khác, yêu cầu các công ty phải chấp hành.

Tuy nhiên theo chuyên gia, sẽ rất khó để giải quyết triệt để các bất cập này.

Nên thay thế bằng mở cửa cho lao động nước ngoài

Nhà hoạt động nhân quyền Nhật Ippei Torii đã dẫn đầu một chiến dịch công khai cho cả dân Nhật và dân các nước về thực tế các thực tập sinh nước ngoài bị đối xử. Mục đích nhằm giúp mọi người rõ hơn về các bất cập của chương trình, từ đó gia tăng áp lực để chính phủ Nhật nỗ lực hơn trong việc ngăn chặn. Theo ông, chương trình này nếu không được cải cách có thể sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến cả chính sách lao động quốc gia Nhật.

Nhiều tổ chức kinh doanh Nhật, trong đó có Liên minh Kinh doanh Nhật cho rằng thời hạn ba năm không đủ để các thực tập sinh học hỏi nâng cao khả năng làm việc như mục đích chương trình này, đề nghị chính phủ kéo dài thời gian lưu lại Nhật lên năm năm.

Trong khi đó, nhiều liên đoàn lao động ở Nhật như Liên đoàn ZWU còn kêu gọi chính phủ thay thế chương trình này bằng một chính sách chính thức tuyển lao động nước ngoài vào Nhật làm việc để giải quyết nhu cầu lao động của các công ty Nhật, AP cho biết. Theo Phó Chủ tịch ZWU Ippei Torii, đã đến lúc Nhật phải thôi xem người lao động nước ngoài vào Nhật là một thực tập sinh, phải xem họ như một người lao động thực sự và có các chính sách đối xử công bằng, phù hợp.

Nhiều ý kiến cho rằng Nhật nên nới lỏng chính sách nhập cư để phần nào thỏa cơn khát nguồn lực lao động của các công ty Nhật, để vừa có thể hạn chế tình trạng các công ty lạm dụng thực tập sinh, vừa phục vụ phát triển kinh tế.

Theo thống kê của Liên Hiệp Quốc, hiện tỉ lệ lao động nước ngoài và lao động nhập cư tại Nhật chiếm chưa tới 2% tổng lực lượng lao động tại Nhật (tỉ lệ này ở Mỹ là 14,2%, ở Đức là 11,7%). Các nghiên cứu của chính phủ Nhật dự đoán trong 50 năm nữa, Nhật sẽ phải cần một lực lượng lao động quy mô 44 triệu người, gấp rưỡi so với hiện tại, nếu không muốn nền kinh tế sụp đổ. Trong khi đó, dân số Nhật ngày càng già, lại thêm tỉ lệ sinh sẽ vẫn quá thấp.

Theo số liệu chính thức của chính phủ Nhật, tình trạng các công ty lạm dụng thực tập sinh có giảm trong những năm gần đây. Năm 2012, số công ty bị phát hiện vi phạm điều kiện trả lương được thống kê là 197 so với 452 công ty bị phát hiện năm 2008. Các tổ chức bảo vệ người lao động ghi nhận nỗ lực ngăn chặn tình trạng thực tập sinh bị lạm dụng của chính phủ Nhật nhưng cho rằng con số thật cao hơn nhiều và việc giảm này có thể không chính xác vì rất nhiều thực tập sinh không dám tố cáo vi phạm vì sợ sẽ bị đưa về nước.

Đa số thực tập sinh bị lạm dụng chọn cách im lặng vì để được sang Nhật làm việc, rất nhiều người - đa số là người nghèo - phải vay mượn để có tiền đóng phí môi giới và ký quỹ. Nếu bỏ về nước đồng nghĩa họ đưa cả gia đình vào cảnh nợ nần.