Sau nhiều năm trụ vững trước các lệnh trừng phạt, Tehran đang phải đối mặt với một trong những chiến dịch khắc nghiệt nhất lịch sử. Lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ cùng các biện pháp trừng phạt cứng rắn hơn siết xuất khẩu dầu của Iran, giảm khả năng tiếp cận ngoại tệ và làm lộ rõ sức ép ngày càng lớn với nền kinh tế.

Giới chức Mỹ và nhiều nước trong khu vực đặt cược rằng áp lực kinh tế có thể buộc Tehran cho phép tàu thuyền tự do đi qua eo biển Hormuz. Đây là tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí hóa lỏng (LNG) toàn cầu trước chiến sự.

Tính toán này dựa trên một lập luận đơn giản: Iran đang chịu thiệt hại kinh tế lớn hơn những gì nước này gây ra cho đối phương. Tháng trước, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói nền kinh tế bị ảnh hưởng nặng nề bởi các lệnh trừng phạt của Mỹ. Ông chỉ ra xuất nhập khẩu của nước này đã giảm 25-35% trong vài tháng gần đây do chiến dịch phong tỏa cảng biển của Mỹ.

Việc xuất khẩu dầu bị bóp nghẹt đang làm giảm nguồn thu của Iran. Trong khi đó, các động thái trước đây của Tehran nhằm gây gián đoạn hoạt động vận tải qua Hormuz lại không gây ra cú sốc kinh tế toàn cầu như kỳ vọng để buộc Washington nhượng bộ. Đến nay, các thị trường năng lượng đã tìm được cách thích nghi và nguồn cung thay thế vẫn tiếp tục được bơm ra thị trường.

"Cán cân quyền lực nghiêng về hướng bất lợi cho Iran", nhà phân tích Iran Arash Azizi cho biết trên Reuters.

Theo ông, Iran mất một phần đòn bẩy mà nước này từng có với eo biển Hormuz, vì không thể đóng cửa hoàn toàn tuyến đường này. Bên cạnh đó, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ cũng "thực sự giáng đòn mạnh vào Iran".

Tehran từng kỳ vọng việc gây gián đoạn tại eo biển này tạo ra cú sốc lớn với kinh tế toàn cầu, buộc Washington quay trở lại bàn đàm phán. "Nhưng điều đó đã không xảy ra", Azizi nói. Các quốc gia khác đã thích nghi, cho thấy giới hạn của Iran trong việc gây tổn thất kinh tế cho khu vực và thế giới.

Các nguồn tin trong khu vực cho biết hiện vẫn chưa rõ liệu sức ép này có buộc Iran phải nhượng bộ hay không. Tehran không thể gây ra những tổn thất như kỳ vọng để làm suy yếu quyết tâm của Washington. Nhưng họ cũng chưa cho thấy dấu hiệu từ bỏ các yêu cầu về nới lỏng trừng phạt, tiếp cận tài sản bị đóng băng và công nhận vai trò an ninh của Iran tại Hormuz.

Ba nguồn tin cấp cao của Iran thừa nhận chiến dịch của Washington ngày càng trở nên khó chống đỡ. Các biện pháp mới nhất đã hạn chế mạnh khả năng thu ngoại tệ, nhập khẩu hàng hóa và tiếp cận mạng lưới tài chính toàn cầu của Iran.

Giới lãnh đạo Iran lo ngại việc nền kinh tế ngày càng xấu đi, như giá cả tăng vọt, thương mại suy yếu và thu nhập hộ gia đình chịu sức ép, có thể một lần nữa châm ngòi cho tình trạng bất ổn trên toàn quốc. Nước này hiện thiếu hụt nhiều nhu yếu phẩm, như nhiên liệu và lúa mì. Ngày 6/9, Iran đã phải thông báo kế hoạch tăng giá xăng lần thứ 2 trong vòng chưa đầy một năm.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent mô tả chiến lược này là một "đòn đánh kép", kết hợp lệnh phong tỏa cảng biển với "các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt nhất lịch sử". "Chiến lược này sẽ phát huy tác dụng ở Iran", ông nói với CNBC.

Giới chức Mỹ, Israel và nhiều nước trong khu vực kỳ vọng sức ép hiện tại châm ngòi cho bất ổn, khoét sâu chia rẽ trong giới lãnh đạo và làm suy yếu quyền lực của chính quyền.

Tàu thuyền gần eo biển Hormuz ngày 31/8/2026. Ảnh: Reuters

Dù vậy, số khác vẫn tỏ ra nghi ngờ. Nhiều thập kỷ qua, các nỗ lực này vẫn chưa thành công. Giới lãnh đạo Iran có thể một lần nữa cho thấy khả năng chống chịu tốt hơn những gì đối thủ dự tính.

Dennis Ross - cựu chuyên gia đàm phán của Mỹ cho rằng Washington có thể coi những khó khăn kinh tế của Iran là bằng chứng chiến lược của họ thành công. Tuy nhiên, thực tế lại phức tạp hơn nhiều. Tehran vẫn muốn chứng minh họ có thể kiểm soát Hormuz, nhưng dường như đang tính toán mức độ sử dụng vũ lực, đồng thời hạn chế khả năng leo thang xung đột để dự phòng.

Ross cho biết Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo tin rằng Iran có khả năng chịu đựng tổn thất kinh tế và trụ vững trước sức ép thay vì nhượng bộ. "Người Iran luôn khiến chúng ta bất ngờ về khả năng chống chịu", ông nói.

Burcu Ozcelik - nhà nghiên cứu cấp cao tại viện RUSI (Anh) cho rằng khả năng chống chịu của Iran còn phụ thuộc vào mức độ chấp nhận của người dân với khó khăn kinh tế. "Tất nhiên, sức ép kinh tế làm tăng nguy cơ bất mãn trong dân chúng. Nhưng hiện tại, tâm lý thời chiến dường như vẫn có ảnh hưởng đáng kể với người dân", Ozcelik giải thích.

Kết quả là tình thế bế tắc có thể kéo dài hơn dự tính của Washington. Các nguồn tin trong khu vực cho biết câu hỏi hiện tại không phải là Iran có đang chịu tổn thất hay không, mà là những tổn thất đó đủ lớn để buộc họ thỏa hiệp hay chưa?

Ross cho rằng giải pháp sáng sủa nhất có thể nằm ở tranh chấp về phí với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Iran có thể từ bỏ yêu cầu thu phí quá cảnh, nhưng vẫn giữ quyền thu phí với các dịch vụ hàng hải, an ninh hoặc môi trường hợp pháp.

Một thỏa thuận như vậy có thể giúp cả hai bên đều tuyên bố chiến thắng, cho phép Tehran lùi bước mà không tạo cảm giác đầu hàng. "Nếu có thể tuyên bố eo biển được mở cửa trở lại, tôi nghĩ ông Trump sẽ chấp nhận", Ross kết luận.