Đầu tháng 7, vị thế của Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đang lên rất cao sau khi Tehran đạt thỏa thuận hòa bình với Washington. Ông ngày 7/7 tới Iraq tham dự một sự kiện trong chuỗi lễ tang của cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei.

Bất ngờ, ông nhận được một tin chấn động.

Lực lượng Iran đã tấn công 3 tàu hàng ở eo biển Hormuz, khiến một tàu chở LNG của Qatar bốc cháy và làm hư hại nhiều tàu khác. Tehran hứng chịu làn sóng chỉ trích gay gắt trên toàn thế giới.

Ông Pezeshkian sau đó gọi điện cho tướng Ahmad Vahidi, tư lệnh lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và chỉ trích hành động mà ông mô tả là "liều lĩnh", đồng thời yêu cầu lời giải thích rõ ràng.

Theo thông tin do 5 quan chức Iran và 2 thành viên IRGC cung cấp cho NY Times, tướng Vahidi nói với Tổng thống rằng ông không ra lệnh và cũng không biết trước về cuộc tấn công. Ông cho biết Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, cơ quan đóng vai trò then chốt trong chiến sự và đàm phán, cũng không được báo trước.

Ông Pezeshkian lập tức trở về Tehran. Hôm sau, Mỹ trả đũa bằng các đợt không kích vào lãnh thổ Iran. Hai quốc gia chính thức quay lại trạng thái giao tranh.

Trùm tình báo quyền lực

Ba quan chức Iran nói với NY Times rằng cuộc rà soát của chính phủ và lực lượng an ninh đã phát hiện Hossein Taeb, trùm tình báo đầy ảnh hưởng vốn phản đối bản ghi nhớ với Mỹ ngay từ đầu, là người đưa ra quyết định tấn công 3 tàu thương mại hồi tháng 7.

Ông Taeb được cho là đã liên tục thuyết phục tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei rằng Iran đã phạm sai lầm khi chấm dứt chiến tranh và ký kết thỏa thuận này.

Trong một bài phát biểu gần đây, ông nói rằng bản thân không phản đối khả năng đối thoại, nhưng nhấn mạnh "những cuộc đàm phán phớt lờ quyền lợi của nhân dân và nhượng bộ các yêu sách vô lý của kẻ thù là không thể chấp nhận được".

Ông Hossein Taeb tại một cuộc họp ở Tehran, Iran ngày 24/6/2018. Ảnh: AFP

Ông Mojtaba Khamenei gần đây đã bổ nhiệm ông Taeb làm người đứng đầu lực lượng dân quân Basij. Trước đó, Hossein Taeb từng có hơn 20 năm lãnh đạo cơ quan tình báo IRGC trước khi bị cố lãnh tụ tối cao bãi nhiệm vào năm 2022.

Giới chức Iran thời điểm đó cho biết ông Taeb chỉ tái xuất sau khi ông Ali Khamenei thiệt mạng. Ông Taeb được cho là đóng vai trò then chốt trong việc đưa ông Mojtaba lên kế vị cha mình.

"Cuộc tấn công vào tàu hàng được thực hiện nhằm phá hỏng bản ghi nhớ đã ký với chính quyền Tổng thống Donald Trump, đồng thời triệt tiêu mọi khả năng đàm phán và đạt thỏa thuận trong tương lai", Alireza Namvar Haghighi, chuyên gia về Iran và cựu quan chức vẫn duy trì quan hệ gần gũi với giới chức nước này, nói.

Khi ông Pezeshkian yêu cầu xác định lực lượng nào tấn công 3 tàu, ông được cho biết các chỉ huy tại thực địa đã tự hành động. Họ nghe theo mệnh lệnh cho phép tấn công mọi tàu vi phạm quyền kiểm soát của Iran tại eo biển mà không cần chờ bộ chỉ huy trung ương phê duyệt, theo các quan chức nắm rõ vấn đề chia sẻ với NY Times.

Một dấu hiệu cho thấy bất đồng nội bộ là Bộ tư lệnh trung tâm Khatam al-Anbiya của IRGC đã không nhận trách nhiệm vụ tấn công ngày 7/7, trái với thông lệ trong các vụ tương tự.

Sau vụ tấn công, giới chức Iran nhanh chóng đưa ra lời giải thích với Mỹ và một số đồng minh trong khu vực, đổ lỗi cho các lực lượng tự ý hành động, theo các quan chức Mỹ và Iran. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi được cử tới Oman, nước đóng vai trò trung gian chủ chốt, nhằm hạ nhiệt căng thẳng với Washington.

Trong khi đó, trên đường phố và truyền hình nhà nước Iran, phe cứng rắn công khai chỉ trích đoàn đàm phán và thỏa thuận hòa bình. Tại các cuộc tụ tập hàng đêm, đám đông hô hào nối lại chiến tranh. 

Sự vắng bóng của Lãnh tụ Tối cao Iran

Lãnh tụ Tối cao có quyền lực tuyệt đối trong việc phân xử mâu thuẫn nội bộ của Iran. Tuy nhiên, tình trạng sức khỏe và mức độ tham gia điều hành đất nước của ông Mojtaba Khamenei đang là chủ đề gây nhiều đồn đoán.

"Tình hình an ninh đòi hỏi ông ấy phải được bảo vệ, nhưng tôi muốn hỏi, tình trạng này sẽ kéo dài bao lâu? 6 tháng, một năm, 5 năm hay 10 năm?", giáo sĩ cấp cao Alireza Pirouzmand, giảng viên Đại học Quốc phòng Quốc gia Iran, nói trên truyền hình cuối tháng 7.

Ông cảnh báo nếu Lãnh tụ Tối cao không xuất hiện trước công chúng, "đất nước sẽ mãi ở trong tình trạng suy yếu và suy thoái".

Trong tháng này, bà Tayebeh Mahrouzadeh, mẹ vợ của ông Mojtaba Khamenei, nói với phóng viên địa phương rằng gia đình được bảo vệ an ninh nghiêm ngặt và không có tin tức về Lãnh tụ Tối cao cùng ba người con. Chồng bà, chính trị gia Gholam-Ali Haddad Adel, hồi tháng 7 nói rằng ông Khamenei không liên lạc với bất kỳ ai vì yêu cầu an ninh. 

Tuy nhiên, những phát biểu hiếm hoi được cho là của ông Khamenei càng làm bùng thêm tranh cãi. Sau khi thỏa thuận được ký hồi tháng 6, ông nói chấp thuận bản ghi nhớ vì nó được Tổng thống và đa số Hội đồng An ninh Quốc gia ủng hộ, nhưng "về nguyên tắc" ông có quan điểm khác. Cụm từ này liên tục bị phe cứng rắn sử dụng để công kích thỏa thuận.

Hồi tháng 5, ông Pezeshkian tuyên bố từng gặp Lãnh tụ Tối cao nhưng không tiết lộ thời gian, địa điểm. Theo các quan chức nắm rõ cuộc họp, ông Pezeshkian sau đó bộc bạch với đồng minh thân cận rằng chính ông cũng không chắc liệu mình có thực sự đối thoại với Lãnh tụ Tối cao hay không.

Tháng trước, ông Pezeshkian cho biết đã được gặp ông Khamenei lần thứ hai trong cuộc gặp kéo dài 7 giờ. Tổng thống nói hai bên đã trao đổi về các vấn đề như giá cả, thất nghiệp, lệnh trừng phạt, sự đoàn kết và khả năng chống chịu trong chiến tranh. Ông không tiết lộ chi tiết cuộc gặp hay những gì Lãnh tụ Tối cao Iran nói. 

Hướng đi

Trong nhiều tuần, các lãnh đạo chính trị và tướng lĩnh Iran đã tranh luận về hai con đường nhằm phá vỡ thế bế tắc với Mỹ.

Phương án thứ nhất là Iran nỗ lực quay lại bàn đàm phán. Phương án thứ hai là leo thang tấn công các mục tiêu của Mỹ, nhắm vào chiến hạm, binh sĩ Mỹ và đẩy giá dầu thế giới lên cao.

Cả hai phương án đều nhằm chấm dứt phong tỏa của Mỹ tại các cảng phía nam Iran, vốn khiến thương mại tê liệt và xuất khẩu dầu về 0. Kinh tế Iran đang suy thoái, đồng nội tệ mất giá từng ngày, lạm phát tăng vọt và chính phủ thiếu hụt tiền mặt.

Các tướng lĩnh cứng rắn, trong đó có chuẩn tướng Seyyed Majid Mousavi, tư lệnh lực lượng không quân của IRGC, đang thúc đẩy đối đầu. Họ trình lên Hội đồng An ninh Quốc gia kế hoạch chiến tranh chi tiết, trong đó Iran và các lực lượng đồng minh, đặc biệt là Houthi ở Yemen và các nhóm vũ trang Hồi giáo dòng Shiite tại Iraq, sẽ tăng cường tấn công, gồm cả các cơ sở dầu mỏ trong khu vực, nhằm mở rộng chiến sự và tăng tổn thất cho Mỹ cùng đồng minh. 

Ông Pezeshkian và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, trưởng đoàn đàm phán với Mỹ, nằm trong số những quan chức phản đối. Họ cảnh báo kế hoạch có thể đẩy Iran vào vực thẳm, với nguy cơ hứng chịu các đợt không kích dữ dội hơn từ Mỹ và sức ép kinh tế nghiêm trọng hơn.

Tuy nhiên, tính đến cuối tuần trước, phe cứng rắn ở Iran dường như vẫn chiếm ưu thế.

"Cuộc chiến giữa Iran và Mỹ đã bước vào giai đoạn leo thang mới", Mahdi Mohammadi, cố vấn cấp cao của ông Ghalibaf, thừa nhận.