Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) ngày 18/8 cáo buộc Iran phóng hai tên lửa đạn đạo nhắm vào hoạt động hàng hải gần bờ biển nước này, đồng thời phát cảnh báo không kích tới người dân. Để đáp trả, UAE tuyên bố đình chỉ mọi giao dịch thương mại và tài chính với Iran cho đến khi có thông báo mới.

Diễn biến này đánh dấu bước leo thang đáng lo ngại kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian ngày 17/6 ký bản ghi nhớ chung, trong đó hai bên nhất trí chấm dứt mọi hoạt động thù địch để thúc đẩy đàm phán tìm giải pháp hòa bình trong 60 ngày. 

Nhưng hạn chót 60 ngày đã trôi qua hôm 17/8 mà không được gia hạn, và ông Trump ngày 18/8 thừa nhận không có cuộc đàm phán nào với Iran đang diễn ra hoặc đã được lên lịch.

Hai bên lúc này thậm chí còn xa cách nhau hơn cả thời điểm ký bản ghi nhớ, bởi khi không còn khuôn khổ kiềm chế đối đầu, Mỹ và Iran giờ đây sẽ có nhiều dư địa hơn để gia tăng sức ép với đối thủ.

Đối đầu cường độ thấp

Vụ phóng tên lửa vào bờ biển UAE là dấu hiệu cho thấy xung đột có thể tái bùng phát khi thỏa thuận ngừng bắn hết hiệu lực. Tuy nhiên, cả UAE và Mỹ đến nay chưa có động thái đáp trả bằng quân sự, trong khi Iran dường như cũng hạn chế quy mô tấn công.

Neil Quilliam, chuyên gia về chính sách đối ngoại Trung Đông tại Chatham House, cho rằng kịch bản có khả năng xảy ra nhất là Mỹ và Iran sẽ tiếp tục đối đầu từng đợt trong thời gian dài. Hai bên nhiều khả năng không muốn mạo hiểm đẩy tình hình thành một cuộc chiến tranh quy mô lớn trong khu vực.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian. Ảnh: AFP

"Nếu không xảy ra hành động khiêu khích nghiêm trọng, Washington và Tehran dường như muốn kiểm soát căng thẳng hơn là đối đầu trực tiếp", ông Quilliam nói với The New Arab. "Điều đáng lo là tình trạng bất ổn kéo dài sẽ tạo ra nhiều cơ hội để hai bên tính toán sai lầm, khiến xung đột ngày càng khó kiểm soát".

Các động thái gần đây cho thấy Washington và Tehran đang chủ yếu dùng các biện pháp kinh tế và gây sức ép để đối phó lẫn nhau, thay vì lập tức đẩy căng thẳng trở lại thành xung đột quân sự. Chính quyền Tổng thống Trump đã thu hồi miễn trừ trừng phạt đối với dầu Iran và tái áp đặt phong tỏa các cảng nước này.

"Hãy chờ xem, sẽ có thêm nhiều thông báo trong tuần tới. Chúng tôi sẽ áp dụng những biện pháp chưa từng có trong lịch sử cô lập kinh tế một quốc gia", Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nói ngày 13/8, khi đề cập căng thẳng với Iran.

Iran cũng chịu sức ép ngày càng lớn từ phong tỏa và trừng phạt, nhưng Tehran có trong tay một công cụ có thể gây tác động ngược lên Washington là eo biển Hormuz. Việc hạn chế hoạt động hàng hải qua tuyến đường này có thể làm gia tăng cái giá phải trả đối với cả Mỹ lẫn kinh tế toàn cầu. 

Cánh cửa ngoại giao không đóng lại

Việc bản ghi nhớ hết hiệu lực không đồng nghĩa các kênh ngoại giao đã khép lại. Qatar và Pakistan vẫn truyền tải thông điệp giữa Mỹ và Iran, còn Oman tiếp tục đóng vai trò trung gian trong các cuộc trao đổi liên quan đến Hormuz.

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất là hai bên chưa thống nhất được điều kiện để quay lại bàn đàm phán. Tehran cho rằng Washington phải thực hiện cam kết đã đưa ra trong bản ghi nhớ, trong khi Mỹ muốn Iran mở lại Hormuz và chấp nhận các điều kiện mới.

Theo chuyên gia Wang Jin, Đại học Tây Bắc ở Trung Quốc, Mỹ và Iran đều có những lợi thế riêng tại eo biển. Iran có ưu thế địa lý để kiểm soát hoạt động di chuyển qua Hormuz, còn Mỹ có sức mạnh hải quân để phong tỏa các cảng và tàu Iran.

"Nhưng không bên nào có thể kiểm soát hoàn toàn eo biển", ông Wang nói với CGTN. Nếu Mỹ và Iran nối lại đàm phán, Hormuz vẫn là vấn đề phải giải quyết trước, sau đó mới đến lệnh trừng phạt, tài sản Iran bị phong tỏa và chương trình hạt nhân. 

Việc đạt một thỏa thuận mới sẽ khó hơn, do lòng tin giữa hai bên đã suy giảm sâu sắc. Trong khi đó, Mỹ và Iran đều cho thấy không mấy mặn mà với việc khôi phục bản ghi nhớ chung.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cuối tuần trước nói Tehran "chưa đưa ra quyết định nối lại đàm phán với Mỹ". Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho rằng mốc 60 ngày không có ý nghĩa đáng kể, bởi bản ghi nhớ đã mất hiệu lực từ trước do Mỹ vi phạm các điều khoản.

Tổng thống Trump ngày 14/8 tiếp tục đưa ra những tuyên bố cứng rắn hơn về eo biển Hormuz, cho biết "sẽ sớm biến eo biển Hormuz thành lãnh thổ thuộc Mỹ sau khi đánh bại Iran". Khi thời hạn 60 ngày kết thúc, ông nói Mỹ không vội vàng đạt thỏa thuận và cho rằng Iran "tốt nhất nên giương cờ trắng đầu hàng".

Bryan Clark, chuyên gia tại Viện Hudson, cho rằng Mỹ có rất ít dư địa để tăng cường phong tỏa các cảng của Iran mà không khiến quân đội nước này đối mặt với những rủi ro đáng kể. Ông lưu ý rằng sức mạnh không quân đơn thuần chưa bao giờ là đủ để quyết định một cuộc xung đột.

Theo ông Clark, lựa chọn quân sự duy nhất còn lại của Washington là "mở eo biển Hormuz và sử dụng vũ lực để bảo vệ các tàu thuyền đi qua". Kịch bản này đòi hỏi hải quân và không quân Mỹ trực tiếp tham gia bảo đảm an toàn hàng hải, điều mà Washington đến nay vẫn muốn tránh.

Chuyên gia này dự đoán thế bế tắc cuối cùng có thể được giải quyết theo hướng Iran kiểm soát eo biển Hormuz và áp dụng một hình thức thu phí đối với tàu thuyền qua lại.

"Khi đó, Washington sẽ cần một cách để giữ thể diện, cho phép họ ít nhất có thể lập luận rằng vấn đề đã được giải quyết theo cách không gây tổn hại đến lợi ích của Mỹ", ông Clark nói.