Tính toán của Lãnh tụ Tối cao Iran khi cải tổ bộ máy an ninh

Kể từ khi lên nắm quyền vào đầu tháng 3, Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei vẫn chưa công khai xuất hiện trước công chúng. Tuy nhiên, ông dường như đang bắt đầu tạo dấu ấn quyền lực riêng của mình lên bộ máy quân sự và an ninh quốc gia của Iran, trong bối cảnh chiến sự với Mỹ bế tắc.

Trong cuộc cải tổ diện rộng ở thượng tầng chính phủ diễn ra vào ngày 9-10/8, Lãnh tụ Tối cao Iran đã bổ nhiệm những quan chức có lập trường cứng rắn, dày dạn kinh nghiệm vào vị trí điều hành bộ máy an ninh của đất nước.

Nổi bật nhất trong số các tân lãnh đạo Iran là Mohsen Rezaei, cựu tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) được ông Khamenei bổ nhiệm làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao. Ông từng nhiều lần tranh cử tổng thống và là người đứng đầu IRGC lâu nhất, từng chỉ huy lực lượng này trong cuộc chiến Iran - Iraq những năm 1980.

Ông Rezaei thay thế ông Mohammad Bagher Zolghadr, 72 tuổi, quan chức tình báo cấp cao lâu năm và khá kín tiếng.

Ông Mojtaba Khamenei tại một sự kiện ở Tehran, Iran tháng 10/2024. Ảnh: AFP

Sina Toossi, chuyên gia về Iran tại Trung tâm Chính sách Quốc tế ở Mỹ, cho rằng việc bổ nhiệm ông Rezaei cho thấy Lãnh tụ Tối cao Iran cần một người "tầm cỡ và mạnh mẽ hơn" tại Hội đồng An ninh, có khả năng đàm phán, tìm kiếm sự đồng thuận giữa chính phủ và bộ máy an ninh.

"Với tư cách là cựu tư lệnh lâu năm của IRGC và là chính khách kỳ cựu, ông Rezaei hoàn toàn có thể đảm đương tốt vai trò đó", Toossi đánh giá.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao là cơ quan chịu trách nhiệm điều phối các chính sách quân sự, ngoại giao, kinh tế và an ninh của Iran. Ông Rezaei từ lâu đã nổi bật như một nhà tư tưởng chiến lược và người kiến tạo thể chế trong bộ máy quân sự Iran.

Trong 16 năm lãnh đạo IRGC, ông góp phần biến lực lượng này thành tổ chức quân sự quy mô lớn, gồm các nhánh lục quân, không quân, hải quân, cùng lực lượng đặc nhiệm Quds chuyên hoạt động ở nước ngoài và Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya, nơi điều phối các chiến dịch quân sự lớn. 

Hàng thập kỷ hoạt động trên chính trường Iran đã rèn dũa cho ông Rezaei sự linh hoạt, dễ thích nghi. Khi phát biểu trực tuyến trước cuộc họp mặt của các sinh viên Iran ủng hộ chính phủ tại London năm 2012, ông Rezaei được hỏi Iran sẽ phản ứng thế nào nếu bị Israel tấn công.

"Sẽ có ít nhất 10.000 người thương vong tại Israel", ông trả lời khán giả bằng giọng đanh thép.

Tuy nhiên, khi một phóng viên của tờ Wall Street Journal phỏng vấn ông ngay sau đó về đề xuất giảm thiểu mối đe dọa từ chương trình hạt nhân của Iran bằng cách mời một đơn vị nước ngoài vào vận hành, ý tưởng bị phe diều hâu trong nước phản đối kịch liệt, ông lại tỏ ra khá linh hoạt.

"Chúng tôi quan tâm đến quan hệ song phương với các công ty nước ngoài. Hoạt động làm giàu uranium không nhất thiết phải diễn ra bên trong lãnh thổ Iran", ông trả lời.

Khi chiến sự nổ ra, ông Rezaei lại thể hiện thái độ đầy thách thức với Mỹ. Ông từng gọi Tổng thống Mỹ Donald Trump là "kẻ mất trí" và yêu cầu Washington phải đầu hàng theo các điều kiện của Iran.

Cuối tuần qua, ông tuyên bố Iran sẽ không chấp thuận bất kỳ hành lang hàng hải nào qua eo biển Hormuz mà Tehran không nắm quyền kiểm soát, cho thấy ông không có ý định thỏa hiệp trong việc mở lại eo biển chiến lược này.

Saeid Golgar, chuyên gia về các cơ quan an ninh Iran tại Đại học Tennessee ở Chattanooga, nhận định việc bổ nhiệm Rezaei có thể cho thấy Lãnh tụ Tối cao Iran muốn "kiềm chế hoặc gạt sang lề" những người thuộc phe chủ hòa, vốn ủng hộ duy trì lệnh ngừng bắn hoặc tìm cách thỏa hiệp với Mỹ.

Tính toán này càng được thể hiện rõ ràng hơn khi ông Khamenei chọn tướng Ahmad Vahidi, người phản đối gay gắt việc nhượng bộ Mỹ, làm tân Tư lệnh IRGC.

Bên cạnh đó, ông Khamenei đã bổ nhiệm Hossein Taeb làm chỉ huy lực lượng an ninh Basij, vốn chịu trách nhiệm đảm bảo an ninh trong nước. Là thân tín lâu năm của gia đình Khamenei, Taeb từng chỉ huy lực lượng Basij đối phó làn sóng biểu tình năm 2009. 

Giới chuyên gia nhận định những thay đổi về đội ngũ lãnh đạo ở Iran đánh dấu bước chuyển dịch chiến lược của tân Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei, rời xa lập trường thận trọng hơn của bố mình là ông Ali Khamenei.

"Bộ máy mới vừa thể hiện tính quyết liệt hơn đối với kẻ thù bên ngoài, vừa cảnh giác cao độ trước nỗi bất bình từ dư luận trong nước vì các vấn đề nội tại", Tim Lister, nhà bình luận của CNN, nhận định.