Tầm nhìn thực tế giúp Mỹ - Trung tránh đối đầu

Từ việc đe dọa sáp nhập Greenland và Canada, đơn phương áp thuế hàng loạt quốc gia, mở chiến dịch đột kích Venezuela, cho đến phát động cuộc chiến tại Iran, Tổng thống Donald Trump luôn cho thấy mình là một người khó lường và sẵn sàng đưa ra những quyết định táo bạo nhất.

Nhưng khi gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Bắc Kinh hồi tuần trước, Tổng thống Trump đã bộc lộ một khía cạnh hiếm khi được thể hiện của mình. Ông tỏ ra tôn trọng, thậm chí có phần nhún nhường và luôn háo hức nhấn mạnh mối quan hệ cá nhân giữa hai người. Ngược lại, ông Tập vẫn giữ vẻ trang trọng, chừng mực và không mấy vồn vã, Fareed Zakaria, bình luận viên về các vấn đề đối ngoại của Washington Post, nhận xét.

Theo Zakaria, những gì ông Trump thể hiện trong ba ngày công du Trung Quốc cho thấy một trực giác nhạy bén và tầm nhìn đầy thực tế khi điều phối mối quan hệ giữa hai siêu cường hàng đầu thế giới.

Tổng thống Mỹ Donald Trump trò chuyện cùng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sau chuyến thăm Trung Nam Hải tại Bắc Kinh hôm 15/5. Ảnh: Reuters

Là người đam mê quyền lực và thường xuyên ca ngợi "nghệ thuật đàm phán" của bản thân, Tổng thống Trump luôn cố gắng thăm dò, nắm bắt điểm yếu của đối phương và tận dụng triệt để. Đây là lý do ông thường không kiêng nể khi lên tiếng phàn nàn, chỉ trích các đồng minh châu Âu, những nước mà ông cho là đã quá phụ thuộc vào chiếc ô an ninh và tài chính của Mỹ.

Nhưng với Trung Quốc, Tổng thống Mỹ có lẽ đã nhận ra một thực tế rằng Bắc Kinh đang sở hữu sức mạnh khổng lồ, từ kinh tế, công nghệ, công nghiệp cho đến quân sự, và họ tận dụng chúng một cách rất hiệu quả, theo Thomas Kwan và Shawn Balakrishnan, hai chuyên gia đến từ tổ chức tư vấn Penta Group, trụ sở tại Washington.

Chính vì thế, với bộ óc của người thực dụng, ông Trump đã chuyển sang cách tiếp cận có tính toán hơn, pha trộn giữa đối đầu với hợp tác thành một tầm nhìn mang tính thực tế và đây dường như chính là điều mà mối quan hệ Mỹ - Trung hiện rất cần.

Trung Quốc là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, đối tác thương mại hàng đầu của hơn 120 quốc gia và là một cường quốc công nghệ trong nhiều lĩnh vực, từ xe điện, pin cho đến máy bay không người lái (UAV) hay AI. Sản lượng công nghiệp của nước này còn lớn hơn cả Mỹ, Nhật Bản và Đức cộng lại.

"Ông Trump nhận ra rằng việc phát động cuộc đối đầu toàn diện chống lại một quốc gia như vậy đồng nghĩa với việc xé toạc chính nền kinh tế toàn cầu", Zakaria nói.

Theo bình luận viên này, nếu cuộc chiến trên các lĩnh vực công nghệ, kinh tế, thương mại giữa hai siêu cường nổ ra, người tiêu dùng Mỹ sẽ là những người đầu tiên chịu sức ép từ giá cả leo thang và những cú sốc chuỗi cung ứng, điều sẽ gây bất lợi cho đảng Cộng hòa trong bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.

"Các công ty Mỹ sẽ mất quyền tiếp cận một trong những thị trường lớn nhất thế giới. Các trường đại học sẽ mất đi nhiều sinh viên giỏi. Rủi ro khi đó không chỉ dừng lại ở tổn thất kinh tế, mà là xu hướng hình thành hai khối địa chính trị và công nghệ thù địch, ngày càng bị cuốn vào vòng xoáy đối đầu khốc liệt", Zakaria cho hay. 

Mỹ và Trung Quốc chắc chắn vẫn là hai đối thủ cạnh tranh và sẽ tiếp tục ganh đua về kinh tế, quân sự, chiến lược trong nhiều thập kỷ tới. Tuy nhiên, cạnh tranh không có nghĩa là tuyệt giao, Zakaria lưu ý.

Trong kỷ nguyên AI, chiến tranh mạng và vũ khí hạt nhân, việc duy trì các kênh hợp tác giữa các cường quốc càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Hai quốc gia cần cạnh tranh, nhưng vẫn phải giao thương, đối thoại và hợp tác khi có thể trong các vấn đề ổn định hạt nhân, an toàn AI, dịch bệnh và khủng hoảng tài chính.

Theo William Yang, nhà phân tích cao cấp về khu vực Đông Bắc Á tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận thức được những thực tế này, ông Trump nhiều khả năng sẽ tìm cách tách biệt các khía cạnh trong quan hệ Mỹ - Trung, qua đó thúc đẩy hợp tác ở những lĩnh vực khả thi mà không để các mối lo ngại địa chính trị phủ bóng lên chúng.

Về phần Trung Quốc, họ cũng có một tầm nhìn rất thực tế, theo Chuchen Feng, đối tác sáng lập của công ty nghiên cứu Hutong Research, trụ sở tại Bắc Kinh. Dù còn bất đồng với Mỹ về nhiều vấn đề, Trung Quốc vẫn ưu tiên "định hình một mức sàn cho mối quan hệ, đồng thời dựng thêm các rào chắn để ngăn chặn những bất ngờ hoặc kịch bản leo thang ngoài tầm kiểm soát".

Việc lãnh đạo Trung Quốc và Mỹ nhất trí thiết lập mối quan hệ "ổn định chiến lược mang tính xây dựng" nằm trong bước đi này. Joe Mazur, nhà phân tích địa chính trị tại công ty tư vấn Trivium China, trụ sở tại Bắc Kinh, nhận định "đây là cách diễn đạt mới và nó phản ánh mong muốn của Trung Quốc trong việc tạo dựng thêm các rào chắn mang tính thể chế xung quanh mối quan hệ Mỹ - Trung, áp dụng cho cả cạnh tranh lẫn hợp tác".

Kênh truyền hình ABC của Australia cũng ghi nhận bước chuyển dịch đáng chú ý trong quan hệ Trung - Mỹ. Thay vì mắc vào "bẫy Thucydides", thuật ngữ để chỉ tình trạng một cường quốc đang lên đối đầu với cường quốc đang thống trị, ABC cho rằng cả Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập đều ngầm thừa nhận một điều rằng không bên nào có thể gánh nổi hậu quả từ một cuộc va chạm giữa đôi bên.

Thay vì một thỏa thuận thương mại đột phá hay một tuyên bố chung, điều rất khó đạt được trong bối cảnh hiện nay, cuộc gặp thượng đỉnh giữa ông Trump và ông Tập có thể mang lại những tác động to lớn hơn khi hai siêu cường thiết lập khuôn khổ "ổn định chiến lược mang tính xây dựng".

Một trật tự toàn cầu mới dường như đang hình thành, nơi Trung Quốc và Mỹ "không phải kẻ thù, không phải đối thủ, cũng không phải đối tác theo nghĩa nồng ấm của phương Tây", ABC nhận xét. Thay vào đó, hai nước đang đại diện cho một trạng thái mới và khó định nghĩa hơn: Hai siêu cường phụ thuộc lẫn nhau về mặt cấu trúc đã quyết định chọn cách tự kiểm soát thế đối đầu, thay vì bị cuốn theo vòng xoáy của nó. 

Dù vậy, Myron Brilliant, cố vấn cấp cao tại công ty tư vấn quốc tế DGA Group, cảnh báo chỉ riêng một chuyến thăm cấp cao khó có thể xóa bỏ hoài nghi tích tụ suốt nhiều thập kỷ giữa Mỹ và Trung Quốc.

"Chuyến thăm của Tổng thống Trump rất quan trọng. Việc hai lãnh đạo của hai quốc gia có tầm ảnh hưởng lớn nhất ngồi lại để thảo luận về một loạt vấn đề là điều có ý nghĩa lớn và cần được duy trì. Song chúng ta sẽ không đo lường thành công của hội nghị thượng đỉnh này chỉ dựa vào mấy ngày ngắn ngủi vừa qua", Brilliant nói.

Brilliant tin rằng với tầm nhìn thực tế của hai lãnh đạo, Trung Quốc và Mỹ sẽ tiếp tục cạnh tranh trong các lĩnh vực như AI, công nghệ và chạy đua giành ảnh hưởng toàn cầu, nhưng vẫn sẽ tìm kiếm hợp tác trong một số khía cạnh nhất định. Tuy nhiên, kết quả của những hợp tác đó sẽ cần thời gian để chứng minh.

"Chúng ta cần xem điều gì sẽ xảy ra trong vài tháng tới, hay một năm sau cuộc gặp. Lúc đó ta mới biết liệu hai bên có đạt được tiến triển nào không và có thực sự giải quyết được những căng thẳng gốc rễ trong mối quan hệ hay không", ông nói.