Người châu Phi mua bếp 40 USD với giá 5 USD nhờ tín chỉ carbon

Mỗi sáng, Mary Kavutha, sống tại Nairobi (Kenya) chuẩn bị bữa sáng bằng bếp điện từ. Hai năm trước, cô tốn khoảng 1,15 USD tiền than mỗi ngày cho nấu ăn, nhưng giờ chỉ mất 80 cent tiền điện. Theo cô, bếp điện nấu nhanh và an toàn hơn.

"Dùng than thì trong nhà lúc nào cũng có khói. Giờ tôi có thể thoải mái nấu và chi phí cũng thấp hơn nhiều", Kavutha nói.

Gần một tỷ người châu Phi vẫn phụ thuộc than củi hoặc củi để nấu ăn hàng ngày. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) ước tính ô nhiễm không khí trong nhà do các nhiên liệu này góp phần gây ra khoảng 850.000 ca tử vong mỗi năm toàn châu lục.

Giống hàng triệu người châu Phi khác, Kavutha chuyển sang bếp điện không phải vì lo ngại biến đổi khí hậu, mà bởi được trợ giá. Theo đó, công ty bán bếp cho cô dựa vào nguồn vốn từ tín chỉ carbon để giảm tiền bếp cho khách hàng.

Họ đặt cược đây sẽ là công cụ quan trọng để phổ biến năng lượng sạch cho hộ gia đình và giảm áp lực lên rừng. Đơn cử, công ty sản xuất bếp BURN, trụ sở Nairobi, đã phân phối hơn 7,3 triệu bếp tại 11 quốc gia châu Phi.

CEO BURN Peter Scott nói đổi mới lớn nhất của họ không nằm ở chiếc bếp mà là cơ chế tài chính phía sau. "Nhà đầu tư cấp vốn để trợ giá bán lẻ bếp của chúng tôi. Đổi lại, họ nhận nguồn thu từ tín chỉ carbon tạo ra khi các hộ gia đình giảm sử dụng than củi, củi và những nhiên liệu ô nhiễm khác", Scott giải thích.

Nhờ vậy, một chiếc bếp sinh khối thường có giá khoảng 40 USD, nhưng sau trợ cấp từ tín chỉ carbon, khách hàng có thể chỉ phải trả 5 USD. Các loại bếp từ đắt tiền hơn cũng được hỗ trợ bằng tín chỉ carbon kết hợp hình thức trả dần theo mức sử dụng, giúp chia khoản thanh toán thành nhiều tháng. "Không có nguồn tài chính đó, nhiều gia đình không đủ khả năng chuyển đổi", ông nói.

IEA cho biết châu Phi đã huy động được 900 triệu USD cam kết tài chính dành cho các công nghệ nấu ăn sạch, tính đến tháng 6. Hơn 30 chính phủ, đại diện cho các quốc gia có khoảng 80% dân số chưa được tiếp cận giải pháp nấu ăn sạch, đã ban hành 121 chính sách mới về lĩnh vực này kể từ Hội nghị khí hậu Paris 2015.

"Nấu ăn sạch không phải thứ xa xỉ, mà là nhu cầu thiết yếu hàng ngày, tác động đến mọi hộ gia đình", Tổng thống Tanzania Samia Suluhu, nói sau khi đồng chủ trì một hội nghị của IEA về nấu ăn sạch tại Dar es Salaam hồi đầu năm. Hội nghị diễn ra sau khi Liên minh châu Phi thông qua "Tuyên bố Dar es Salaam về Nấu ăn sạch", với sự tham gia của 30 chính phủ vào 2025.

Cô Mary Kavutha nấu ăn bằng bếp điện tại Nairobi (Kenya) vào ngày 31/7. Ảnh: AP

Tuy nhiên, dựa vào tín chỉ carbon để thoát bếp củi cũng thách thức. Trong quá khứ, một số dự án từng bị chỉ trích vì vướng nghi vấn về độ tin cậy. Do đó, doanh nghiệp tham gia phải áp dụng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt và phương pháp đo lường phát thải tinh vi hơn để được công nhận tín chỉ carbon, gồm giám sát qua Bluetooth, xác minh kỹ thuật số và dữ liệu sử dụng theo thời gian thực.

Song song là rủi ro về chính sách. Koko Networks, doanh nghiệp nấu ăn sạch Kenya từng được xem là hình mẫu cho quá trình chuyển đổi xanh châu Phi, đã đóng cửa vào tháng 2, sau khi không nhận được văn bản chấp thuận của chính phủ để bán tín chỉ carbon.

TS George Mwaniki, Đại diện Quốc gia Viện Tài nguyên Thế giới (WRI) tại Kenya, Trưởng bộ phận Chất lượng Không khí WRI Châu Phi, cho rằng nguồn vốn từ tín chỉ carbon có thể hỗ trợ quá trình chuyển đổi, nhưng không nên là chỗ dựa duy nhất.

Theo ông, tài chính carbon giống nguồn vốn thứ cấp hơn. Vấn đề nằm ở chỗ các công ty cần tiền để đầu tư sản xuất và phân phối thiết bị trước khi có thể tạo ra mức giảm phát thải, từ đó sinh ra tín chỉ carbon. "Nếu chúng ta phụ thuộc hoàn toàn vào tín chỉ carbon để hỗ trợ quá trình chuyển đổi, tiến độ sẽ cực kỳ chậm và không thể diễn ra với tốc độ cần thiết", ông nói.

Doanh nghiệp trong ngành đang điều chỉnh cách tiếp cận cho phù hợp từng địa phương. BURN cho biết bếp điện phù hợp tại Kenya và Tanzania, trong khi bếp sinh khối được ưa chuộng tại Congo và Madagascar. Eco Safi, hoạt động tại Uganda, Kenya và Malawi, cung cấp bếp viên nén làm từ phế phẩm nông nghiệp.

Còn tại Rwanda, BioMassters sản xuất bếp viên nén không khói, sử dụng năng lượng mặt trời, cùng phụ phẩm sinh khối. Trong khi, ENEDOM sản xuất viên nhiên liệu ép từ phụ phẩm nông nghiệp tại Kigali.

Với những hộ gia đình như Kavutha, điều quan trọng là tổng chi phí mua và sử dụng bếp mới thấp hơn bếp than. "Bếp nhà tôi sạch hơn, các con an toàn hơn và tôi cũng tốn ít tiền hơn", cô nhận xét.