Iran duy trì được giao thương với nước nào trước sức ép của Mỹ?

Hôm 24/8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố "Chiến dịch Cô lập Kinh tế" (OEO) nhắm vào các nguồn thu còn lại của Tehran và đe dọa trừng phạt các bên tiếp tục giao thương với Iran. "Những ai gắn mình với chế độ Iran nên chuẩn bị tinh thần cùng chịu cảnh cô lập", ông tuyên bố.

Gọng kìm xuất nhập khẩu tung ra khi Iran chịu sức ép kinh tế ngày càng lớn. Giá tiêu dùng tháng 7 đã cao hơn 87,9% so với cùng kỳ 2025, riêng lương thực tăng 128%, theo Trung tâm Thống kê Iran. Tuần trước, tổng thống Iran Masoud Pezeshkian thừa nhận mức độ nghiêm trọng. "Các vấn đề của chúng ta đã tăng lên gấp nhiều lần, trong khi thu nhập giảm xuống", ông nói.

Iran không phải là thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và trao đổi 125 tỷ USD hàng hóa với nước ngoài vào 2024, theo Trade Data Monitor. Tuy nhiên, phần lớn thương mại quốc tế của họ chỉ tập trung vài thị trường.

Cụ thể, UAE, Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ cung cấp gần ba phần tư lượng hàng hóa. Trong khi, Trung Quốc, Iraq, UAE và Thổ Nhĩ Kỳ chiếm hơn hai phần ba lượng xuất khẩu phi dầu mỏ của nước này. Do ít đối tác, chiến dịch OEO của Mỹ khiến Iran không có nhiều lựa chọn để xoay xở.

Tuần trước, Iran mất đối tác quan trọng là UAE, sau khi Abu Dhabi quyết định đình chỉ quan hệ thương mại. Nước này vốn giữ vai trò cung ứng hàng hóa lớn nhất, xử lý các lô hàng từ những nhà cung cấp nước ngoài không muốn giao dịch trực tiếp với Iran, là cửa ngõ tài chính, giúp doanh nghiệp Iran thanh toán quốc tế.

"UAE có thể được thay thế, nhưng chính người Iran cũng thừa nhận không thể thực hiện một sớm một chiều", ông Alex Vatanka, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông ở Washington, cho biết.

Trong khu vực, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Iraq đều duy trì quan hệ với Iran lẫn Mỹ, giúp họ có khả năng tránh nguy cơ bị Mỹ áp trừng phạt nhưng cũng phải rất thận trọng. Bởi vị thế thống trị của USD trong thương mại và tài chính quốc tế đồng nghĩa không đối tác nào của Iran có thể dễ dàng đối đầu Washington, theo ông Alex Vatanka. "Chúng ta vẫn đang ở thời điểm mà nếu Mỹ muốn gây khó dễ thì tác động vẫn đáng kể", ông nói.

Thổ Nhĩ Kỳ mới trải nghiệm hồi tháng 7, khi nỗ lực dàn xếp tranh chấp kéo dài nhiều năm với Mỹ, liên quan đến việc một ngân hàng quốc doanh nước này giúp Iran né lệnh trừng phạt thông qua cơ chế đổi dầu lấy vàng.

"Tôi không nghĩ Thổ Nhĩ Kỳ muốn trở thành quốc gia tiếp theo giúp Iran né lệnh trừng phạt vào lúc này", Riccardo Gasco, nhà phân tích tại Viện nghiên cứu IstanPol ở Istanbul, nói.

Vào đúng ngày bị UAE đình chỉ quan hệ thương mại, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Qalibaf đang ở Iraq, nhằm "đẩy nhanh nỗ lực mở rộng hợp tác chung giữa tất cả quốc gia trong khu vực, không có sự can thiệp từ bên ngoài".

Iran là nguồn hàng nhập khẩu quan trọng của Iraq, duy trì ảnh hưởng tại đây thông qua các phe phái chính trị và nhóm vũ trang đồng minh. Tuy nhiên, Baghdad đang tìm cách thắt chặt quan hệ với Washington. Kể từ khi đưa quân vào Iraq năm 2003, Mỹ có ảnh hưởng đáng kể đối với dự trữ ngoại hối nước này, do chúng được gửi tại Fed New York.

Quốc gia thường xuyên đóng vai trò trung gian giữa Washington và Tehran là Oman cũng đột ngột rơi vào thế cân bằng mong manh. Ông Trump tuần trước đe dọa Oman, liên quan đến các cuộc đàm phán giữa nước này với Iran về cơ chế quản lý eo biển Hormuz trong tương lai.

Hiện vẫn còn tuyến đường tương đối dễ dàng để đưa hàng hóa vượt qua các lệnh trừng phạt là thông qua các cảng như Gwadar, gần Vịnh Ba Tư ở Pakistan, theo Peter Harrell, học giả thỉnh giảng tại Đại học Georgetown. "Chỉ cần đưa một container chứa linh kiện máy bay không người lái tới một trong các cảng phía tây Pakistan, dỡ xuống xe tải rồi chở qua biên giới vào Iran", ông mô tả.

Nhưng Pakistan có quan hệ với nhiều bên. Nước này đồng minh, đối tác kinh tế quan trọng của Trung Quốc ở vùng Vịnh. Họ cũng đóng vai trò trung gian quan trọng giữa Tehran và Washington, lại có quan hệ an ninh sâu sắc với Arab Saudi, đối thủ lâu năm của Iran trong khu vực.

Bên ngoài Trung Đông, Iran còn hai đối tác lớn hàng đầu là Trung Quốc và Nga, có khả năng duy trì quan hệ thương mại bất chấp các lời đe dọa của ông Trump.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tại Tehran ngày 8/8. Ảnh: AFP

Theo dữ liệu của WTO và Liên Hợp Quốc, Trung Quốc là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Iran và cung cấp phần lớn các mặt hàng linh kiện và sản phẩm thiết yếu cho nước này. Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới cũng mua phần lớn dầu thô của Iran và có nhiều lợi ích kinh tế tại vùng Vịnh.

Đến nay, Trung quốc vẫn tránh bị cuốn vào xung đột Trung Đông. Sức mạnh sản xuất và vị thế thống trị nguồn cung khoáng sản thiết yếu giúp Bắc Kinh tự tin trước sức ép từ Mỹ, theo David Lubin, chuyên gia nghiên cứu tại Chatham House.

Nếu Washington mạnh tay trừng phạt ngân hàng và doanh nghiệp Trung Quốc, căng thẳng thương mại giữa hai siêu cường có thể tái bùng phát, trong bối cảnh Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình chuẩn bị gặp Tổng thống Donald Trump tại Washington tháng tới. "Tôi không nghĩ Trung Quốc sẽ hợp tác với Mỹ trong chuyện này", ông Lubin bình luận.

Với Nga, nông sản chiếm 80% kim ngạch thương mại song phương với Iran. "Cả hai nền kinh tế đều xuất khẩu tài nguyên thiên nhiên và không có nhiều thứ để cung cấp cho nhau", Smagin nói.

Tuy nhiên, Nga và Iran vốn thuộc cùng "trục các quốc gia bị trừng phạt", theo Mark Galeotti, CEO công ty tình báo Mayak Intelligence. Hai nước đã phối hợp trong nhiều thập kỷ để tìm cách né các hạn chế thương mại.

Trong bối cảnh eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa và chiến sự Nga - Ukraine đe dọa tàu thuyền trên Biển Đen, Iran đang tìm cách phát triển một "con đường sinh tồn" qua biển Caspi, theo Nikita Smagin, nhà phân tích tại Tehran.

Nga được cho là đã chuyển máy bay không người lái và chuyển hướng hàng xuất khẩu sang Iran qua các cảng biển Caspi như Astrakhan. Bước tiếp theo có thể là tăng thương mại song phương cả về "hàng hóa chiến lược" lẫn "hàng lậu", từ công nghệ quân sự, vi mạch đến túi xách Gucci, theo ông Mark Galeotti.

Ngoài ra, ông Umud Shokri, chuyên gia tại Đại học George Mason, cho rằng ba quốc gia khác ven biển Caspi gồm Azerbaijan, Turkmenistan và Kazakhstan có lẽ cũng sẽ không vội tham gia giao thương với Iran.