Đông Nam Á cần phát triển giống lúa thông minh hơn để ứng phó El Niño

14:50' 18-11-2026
Các nghiên cứu gần đây còn cảnh báo rằng sự kết hợp giữa nắng nóng cực đoan và hạn hán có thể khiến thiệt hại sản lượng lúa trên toàn khu vực nghiêm trọng hơn nhiều.

Theo bài viết đăng trên trang mạng The Interpreter của Viện Lowy (Australia), trong bối cảnh Đông Nam Á chuẩn bị đối mặt với một đợt “Siêu El Niño” nghiêm trọng, mức độ phụ thuộc lớn của khu vực vào lúa gạo không còn đơn thuần là một vấn đề nông nghiệp, mà đang dần trở thành một điểm yếu chiến lược đáng chú ý. 

El Niño bắt đầu hình thành từ đầu mùa Hè 2026 và được dự báo kéo dài sang năm 2027, đạt cường độ mạnh nhất trong hai tháng cuối năm nay. Chính phủ nhiều nước, từ Thái Lan đến Philippines, đã và đang chuẩn bị đối phó với điều kiện thời tiết nóng và khô hơn, có thể làm gián đoạn gieo trồng, giảm năng suất và đẩy giá lương thực tăng cao.

Các nghiên cứu gần đây còn cảnh báo rằng sự kết hợp giữa nắng nóng cực đoan và hạn hán có thể khiến thiệt hại sản lượng lúa trên toàn khu vực nghiêm trọng hơn nhiều. Điều này đặc biệt đáng lo ngại bởi Đông Nam Á vừa là một trong những nguồn cung gạo lớn nhất thế giới, vừa là nơi hàng trăm triệu người coi gạo là lương thực thiết yếu hàng ngày.

Trong khi đó, khu vực đang đối mặt với thách thức lớn về năng suất, khi năng suất lúa trung bình hiện chỉ đạt khoảng một nửa mức tiềm năng ước tính.

Việc thu hẹp khoảng cách này ngày càng trở nên cấp bách khi các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn ra thường xuyên hơn, gây sức ép lên hệ thống nông nghiệp và đe dọa trực tiếp sản lượng cũng như sinh kế của người dân.

Tính dễ tổn thương của hệ thống canh tác lúa từng bộc lộ rõ trong đợt El Niño giai đoạn 2015-2016, khi sản lượng gạo của khu vực được ước tính giảm khoảng 15 triệu tấn. Những cú sốc sản xuất như vậy có thể gây ra hệ quả sâu rộng về kinh tế, xã hội và chính trị, từ mất sinh kế, biến động giá cả tới gia tăng mất an ninh lương thực trên cả chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

Bài học này cho thấy thách thức hiện nay không còn chỉ là sản xuất nhiều lúa hơn. Đông Nam Á cần tạo ra những giống lúa có khả năng chống chịu tốt hơn với một môi trường khí hậu ngày càng biến động.

Công nghệ sinh học có thể đóng vai trò trung tâm trong quá trình này. Với nhu cầu tiêu thụ gạo được dự báo tiếp tục tăng cùng với đà tăng dân số và sự thay đổi trong mô hình tiêu dùng, bảo đảm nguồn cung lúa gạo cho khu vực nhiều khả năng sẽ trở thành một cuộc đua về đổi mới sáng tạo.

Trước mối đe dọa dài hạn của nắng nóng cực đoan đối với sản xuất lúa gạo, công nghệ sinh học đang nổi lên như một hướng đi có nhiều triển vọng nhằm củng cố an ninh lương thực cho khu vực. Những cải tiến nông nghiệp truyền thống có thể không còn đủ để theo kịp quy mô và tốc độ của biến đổi khí hậu.

Bằng cách phát triển các giống cây trồng vừa có năng suất cao hơn, vừa chống chịu tốt hơn trước các áp lực môi trường, công nghệ sinh học có thể mang lại một giải pháp mang tính chuyển đổi cho hệ thống nông nghiệp.

Thực tế, nhiều nỗ lực đã và đang được triển khai. Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) đã phát triển các giống lúa “sẵn sàng cho biến đổi khí hậu”, có khả năng chống chịu hạn hán, ngập úng và điều kiện đất đai kém thuận lợi. Trong khi đó, các công nghệ chỉnh sửa gene như CRISPR đang được sử dụng để đẩy nhanh quá trình phát triển những giống lúa có các đặc tính mục tiêu như chịu được căng thẳng môi trường và kháng bệnh tốt hơn.

Ngoài chỉnh sửa gene, công nghệ sinh học còn bao gồm nhiều công cụ khác như chọn giống có hỗ trợ chỉ thị phân tử và kỹ thuật gây đột biến bằng công nghệ hạt nhân, qua đó mở rộng khả năng phát triển các giống cây trồng thích ứng với biến đổi khí hậu. Các sáng kiến hợp tác trên khắp Đông Nam Á cũng đang ứng dụng những công nghệ này nhằm tăng khả năng chống chịu của sản xuất lúa gạo trước biến đổi khí hậu.

Tiềm năng của công nghệ sinh học không chỉ giới hạn ở việc cải thiện giống cây trồng. Sản xuất sinh học là một lĩnh vực khác, trong đó lúa và các loại ngũ cốc có thể được sử dụng làm nền tảng để tạo ra protein giá trị cao, dược phẩm và các phân tử sinh học khác. Những ứng dụng này cho thấy công nghệ sinh học không phải là một giải pháp xa vời trong tương lai mà đã bắt đầu được đưa vào thực tiễn thích ứng của ngành nông nghiệp.

Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ sinh học vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là khả năng tiếp cận không đồng đều. Các hộ nông dân sản xuất nhỏ, lực lượng chiếm tỷ trọng lớn trong lao động nông nghiệp, thường thiếu nguồn lực tài chính, kiến thức kỹ thuật hoặc sự hỗ trợ thể chế cần thiết để tiếp cận các công nghệ mới.

Nếu không có chính sách phù hợp, công nghệ sinh học thậm chí có thể làm sâu sắc thêm bất bình đẳng, khi các trang trại thương mại quy mô lớn được hưởng lợi nhiều hơn, trong khi các cộng đồng dễ bị tổn thương bị bỏ lại phía sau.

Bên cạnh đó, các vấn đề pháp lý và mức độ chấp nhận của công chúng đối với sinh vật biến đổi gene (GMO) và cây trồng chỉnh sửa gene vẫn là những trở ngại, trong bối cảnh còn tồn tại lo ngại về an toàn, tác động môi trường và quyền kiểm soát hạt giống của các tập đoàn lớn. Những khó khăn này không chỉ nằm ở bản thân công nghệ sinh học. Các điểm yếu mang tính cấu trúc trong hệ thống lương thực Đông Nam Á cũng có thể hạn chế lợi ích từ đổi mới công nghệ.

Những thiếu hụt về cơ sở hạ tầng, trong đó có hệ thống tưới tiêu, kho trữ và mạng lưới phân phối, tiếp tục gây tổn thất lớn trong cả quá trình sản xuất và sau thu hoạch, từ giảm năng suất tới hư hỏng trong lưu trữ và vận chuyển. Vì vậy, đầu tư vào công nghệ sinh học cần đi kèm với đầu tư vào logistics, phát triển nông thôn và nông nghiệp số.

Các quốc gia ASEAN có thể tăng cường an ninh lương thực thông qua phối hợp nghiên cứu, chia sẻ công nghệ, xây dựng kho dự trữ khu vực và phát triển các chiến lược thương mại nhằm giảm tác động của những cú sốc nguồn cung và ổn định khả năng tiếp cận lương thực.

Các chương trình hợp tác hiện có giữa ASEAN và Tổ chức Nghiên cứu Nông nghiệp Quốc tế (CGIAR) cho thấy tiềm năng của liên kết khu vực trong việc nâng cao khả năng chống chịu khí hậu, bảo đảm an ninh lương thực và thúc đẩy đổi mới nông nghiệp.

Trong bối cảnh áp lực môi trường ngày càng gia tăng và nhu cầu lương thực tiếp tục tăng, Đông Nam Á đang có ngày càng ít thời gian để điều chỉnh hệ thống nông nghiệp. Nếu chậm thích ứng, khu vực có nguy cơ phải đối mặt với năng suất suy giảm, giá lương thực tăng cao và bất ổn xã hội lớn hơn. Việc duy trì vai trò là một nguồn cung lương thực quan trọng cho thế giới vì vậy đòi hỏi Đông Nam Á không chỉ bảo vệ các hệ thống nông nghiệp hiện có mà còn phải từng bước chuyển đổi chúng.

Đầu tư thận trọng vào công nghệ sinh học, đi kèm với các chính sách bao trùm, xây dựng niềm tin của công chúng và tăng cường hợp tác khu vực, có thể giúp nâng cao khả năng chống chịu, duy trì năng suất và củng cố an ninh lương thực trong dài hạn.

Trong một khu vực mà lúa gạo vừa là lương thực thiết yếu vừa là mặt hàng chiến lược, khả năng tạo ra những giống lúa “thông minh” hơn, thích ứng tốt hơn với khí hậu biến động, có thể trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực ứng phó của Đông Nam Á với El Niño hiện nay và những đợt El Niño trong tương lai.

Mời bạn bầu chọn hay chia sẻ trên Facebook:

Bạn đang tìm dịch vụ về ?


Article sourced from BNEWS.