Toàn cầu hóa và sự xâm lăng của các ngôn ngữ là một nỗi lo ngại đối với tiếng Việt, nhất là khi có hiện tượng lạm dụng tiếng Anh trong nói và viết. Nhìn ra thế giới, cũng không ít quốc gia đang phải đối diện với tình trạng này. Italy là một ví dụ.
Đối với anh bạn Marco, những gì xảy ra với thứ tiếng Ý mà anh yêu mến thật kì quặc.
Khi tiếng Anh xâm lấn tiếng Ý
Nhấp một ngụm cappuccino dưới cái nắng tháng 3, trong một quán cà phê ngoài vỉa hè của Rome, anh bảo: "Nước Ý đang trải qua một thời kì kì quặc. Kì quặc không kém là tiếng Ý. Cậu có biết tại sao Thủ tướng Matteo Renzi mới đây đã hối thúc các Bộ trưởng phải nói tiếng Anh nhiều hơn, và bản thân ông đã gọi đạo luật cải cách lao động là "Jobs Act" bằng tiếng Anh, thay vì dùng cụm từ "legge di lavoro"? Nước Ý đang muốn mở cửa ra thế giới đấy".
Poster tuyển mộ tân binh gây tranh cãi của Hải quân Italy
Điều này thì tôi có thể cảm nhận được. Các sạp báo bây giờ bán rất nhiều những cuốn cẩm nang và đĩa DVD để dạy nói tiếng Anh giao tiếp, giống hệt Việt Nam cách nay 20 năm. Các khóa học tiếng Anh được mở nhiều hơn. Bộ giáo dục Italy đang tính đến việc sẽ áp dụng phổ cập nhiều giờ tiếng Anh trong các trường tiểu học hơn, sau khi nhận thấy học sinh của họ kém hơn nhiều học sinh các nước khác trong ngoại ngữ.
Năm ngoái, trường Bách khoa Milan thậm chí đã ra quyết định sẽ dạy các khóa học thạc sĩ của họ bằng tiếng Anh, bất chấp sự phản đối của một bộ phận sinh viên, giáo viên và cả giới truyền thông. Mới đây thôi, trong những áp phích chiêu mộ tân binh cho Hải quân Italy, Bộ quốc phòng nước này không ngần ngại đăng lên dòng chữ bằng tiếng Anh "Be cool and the join the navy" (Thoải mái gia nhập Hải quân đi). Khỏi phải nói, người Ý đã sốc thế nào, khi họ đọc những dòng này. Sốc, một phần vì... không hiểu, phần vì họ không thể tin nổi, một áp phích dành cho người Ý lại bị nhiễm thứ tiếng mà họ rất lười học.
Ngay cả logo chính thức của thủ đô Rome cũng đã xóa đi dòng chữ huyền thoại "SPQR" ("Viện nguyên lão và nhân dân La Mã", có từ thời La Mã), được thiết kế lại và viết bằng tiếng Anh là "RoMe & You", có thể được gọi là "Rome và bạn", hoặc "Rome, Tôi và Bạn". Bất chấp sự phản đối của không ít người Rome khi dòng chữ "SPQR" đã gắn bó với họ biết bao thế hệ bị loại bỏ, sau đó thay bằng một cách điệu mà họ thấy xa lạ, thị trưởng Ignazio Marino coi đây là một trong những cách quan trọng để đưa Thành phố vĩnh cửu đến thế giới hiện đại, đồng thời là một thông điệp để chào đón các du khách đến Italy.
Trên trang web của Triển lãm thế giới EXPO 2015 mà Milan là thành phố đăng cai, người ta còn dùng một ngữ nửa Ý nửa Anh là "very bello" để ám chỉ các sự kiện mang tính toàn cầu trong triển lãm khổng lồ này là "rất đẹp". Cũng không thể bỏ qua những nỗ lực tuyệt vời của chính Thủ tướng Renzi trong một vài cuộc họp báo quốc tế, khi ông vất vả phát âm những câu tiếng Anh nghe rất buồn cười, và clip ông phát biểu trên tivi ấy trở thành "hot" ở Italy khi người ta đổ xô xem ông nói.
Thị trưởng Ignazio Marino (giữa) trong buổi giới thiệu logo mới của thủ đô Rome
Hội nhập ngôn ngữ - hành trình khó khăn
Không thể phủ nhận được rằng, xu hướng dùng tiếng Anh trong chính giới Italy đã phát triển chóng mặt kể từ khi Renzi, một nhà lãnh đạo trẻ trung thích dùng mạng xã hội, bước lên vũ đài chính trị và muốn trở thành một đại diện cho một nước Ý tươi trẻ.
Ông không ngần ngại dùng những từ hoặc cụm từ tiếng Anh trong các bài phát biểu trước Quốc hội hoặc quốc dân, đồng thời hối thúc các quan chức chính phủ phải nói tiếng Anh nhiều hơn nữa. Renzi trở thành Thủ tướng đầu tiên ở Ý công khai trước dư luận, rằng việc nói tiếng Anh là một vấn đề cấp thiết của nước này. Quả là một cuộc cách mạng kinh khủng ở một đất nước trước nay vẫn tự hào là nơi mà người ta phải đến với họ, nói ngôn ngữ của họ, hát bài hát của họ, ăn món ăn và mặc đồ thời trang của họ và trầm trồ ca ngợi những danh thắng "made in Italy".
Nhưng đi cùng với quá trình cố gắng hội nhập ấy là một làn sóng chống lại quá trình du nhập tiếng Anh vào đời sống ở Italy. Tháng 7 năm ngoái, Giorgio Pagano, một nghị sĩ cánh tả cấp tiến thậm chí đã tuyệt thực để đòi trường Bách khoa Milan từ bỏ kế hoạch Anh hóa các khóa thạc sĩ của họ. Mới đây, một cuộc thỉnh cầu trên mạng có hashtag trên Twitter là #dilloinitaliano (Hãy nói điều đó bằng tiếng Italy) đã thu được hơn 70 nghìn chữ kí.
Annamaria Testa, một chuyên viên tư vấn quảng cáo và là người khởi xướng phong trào này, cho rằng, đúng là ngôn ngữ luôn thay đổi theo thời gian, nhưng không thể để tiếng Anh thay thế tiếng Ý, nhất là khi tiếng Ý không thiếu từ tương đương. Cô lập luận rằng, nước Ý đã đưa nhiều từ ngữ của mình vào đời sống ngôn ngữ thế giới, như "pizza", "spaghetti" hay "mafia", vậy tại sao phải dùng những từ tiếng Anh trong ngôn ngữ nói và viết, như "foreign fighters" (chiến binh ngoại quốc), "market" (chợ), "look" (nhìn), "top" (đứng đầu) hay "live" (sống)?
Những người tham gia vào phong trào bảo vệ sự "trong sáng" của tiếng Ý này thực ra lo ngại rằng, sự sính dùng tiếng Anh sẽ "đầu độc" tiếng Ý và làm ảnh hưởng đến vẻ đẹp của ngôn ngữ này. Nhưng trên thực tế, ở một khía cạnh khác, việc khư khư giữ lấy ngôn ngữ địa phương là một đặc tính của chủ nghĩa cục bộ địa phương và vùng miền.
Chính sự bảo hộ ngôn ngữ, tự hào về nó là một trong những lí do dẫn đến sự lười biếng học tiếng Anh của người Ý, và sự tụt hậu của họ trong thế giới hiện tại một phần là do điều này. Thậm chí, những nỗ lực hiếm hoi của một vài người thức thời trong việc buộc các rạp chiếu phim tiếng Anh phải chạy phụ đề tiếng Ý và để thoại gốc, đã bị phản đối dữ dội.
Marco cười phá lên khi được hỏi liệu anh có bảo hộ tiếng Ý như phong trào #dilloinitaliano kia không. Anh nói bằng tiếng Anh: "Tôi bảo vệ tiếng Ý chứ. Nhưng tôi chỉ nói tiếng Ý khi ở trong nước Ý, còn ra nước ngoài, tôi phải nói tiếng Anh".
Trương Anh Ngọc (từ Rome, Italy)
Thể thao & Văn hóa